Tóm tắt: Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, Trung – Hạ Lào vừa là địa bàn có ý nghĩa chiến lược đối với cách mạng Lào, vừa có quan hệ trực tiếp với tuyến vận tải chiến lược Trường Sơn và thế trận chung của cách mạng ba nước Đông Dương. Trên chiến trường đặc biệt này, Thiếu tướng Hoàng Kiện (1921–2000) đã đảm nhiệm nhiều trọng trách và trực tiếp tham gia chỉ huy một số chiến dịch, đợt hoạt động quân sự quan trọng. Nổi bật là trên cương vị Tư lệnh kiêm Chính ủy Mặt trận X, ông chỉ huy lực lượng Việt – Lào tiến công giải phóng A-tô-pơ, mở rộng vùng giải phóng trên cao nguyên Bô-lô-ven và hướng Saravane năm 1970; trên cương vị Phó Tư lệnh Bộ Tư lệnh 559, Chỉ huy trưởng kiêm Chính ủy Mặt trận Y (968), ông tham gia chỉ huy tác chiến trên hướng nam Chiến dịch phản công Đường 9 – Nam Lào và trực tiếp chỉ huy giải phóng Pắc Xoòng, thu hồi cao nguyên Bô-lô-ven năm 1971; tiếp đó tham gia chỉ huy cuộc tiến công mở rộng vùng giải phóng Trung – Hạ Lào năm 1972–1973. Trên cơ sở các nguồn lịch sử quân sự, bài viết làm rõ những đóng góp tiêu biểu của Thiếu tướng Hoàng Kiện trên chiến trường Lào, qua đó góp phần nhận diện sâu sắc hơn truyền thống đoàn kết chiến đấu đặc biệt Việt Nam – Lào.
- Từ chiến trường Tây Nguyên đến trọng trách trên chiến trường Hạ Lào
Thiếu tướng Hoàng Kiện (1921 – 2000) là một cán bộ quân sự trưởng thành qua nhiều chiến trường của Quân đội nhân dân Việt Nam. Trước khi thực hiện nhiệm vụ tại Lào, ông đã trải qua nhiều cương vị chỉ huy quan trọng: Tiểu đoàn trưởng Tiểu đoàn 77 trong những ngày đầu toàn quốc kháng chiến; Trung đoàn trưởng các Trung đoàn 48, 64, 66; Tham mưu trưởng Đại đoàn 312 trong Chiến dịch Điện Biên Phủ; Tư lệnh đại đoàn pháo cao xạ 367, Tư lệnh Bộ Tư lệnh phòng không; Tư lệnh Sư đoàn 304, Tư lệnh Sư đoàn Bộ binh 1 trên chiến trường Tây Nguyên; Phó Tư lệnh Quân khu 4. Từ tháng 5/1970, ông đảm nhiệm cương vị Phó Tư lệnh Mặt trận 968, Phó Tư lệnh Bộ Tư lệnh 559.
Quá trình đó tạo nên ở Hoàng Kiện kinh nghiệm phong phú về tổ chức lực lượng, tham mưu, chỉ huy chiến đấu và hiệp đồng binh chủng. Đặc biệt, kinh nghiệm hoạt động ở Tây Nguyên có ý nghĩa quan trọng khi ông chuyển sang thực hiện nhiệm vụ tại Hạ Lào, bởi trong thế trận chiến lược lúc bấy giờ, Tây Nguyên – Hạ Lào – Đông Bắc Campuchia là những địa bàn có quan hệ trực tiếp với nhau.
Đầu năm 1970, yêu cầu chiến trường đặt ra ngày càng cấp thiết. Trung – Hạ Lào có vị trí quan trọng đối với hành lang chiến lược Bắc – Nam; việc bảo vệ vùng giải phóng, căn cứ cách mạng, đồng thời phối hợp với lực lượng cách mạng Lào mở rộng địa bàn trở thành một nhiệm vụ quan trọng. Trong bối cảnh đó, Hoàng Kiện bắt đầu một giai đoạn hoạt động quân sự để lại nhiều dấu ấn trên chiến trường Lào.
- Tư lệnh kiêm Chính ủy Mặt trận X – chỉ huy giải phóng A-tô-pơ năm 1970
Dấu ấn nổi bật đầu tiên của Hoàng Kiện tại Hạ Lào là vai trò của ông trong Chiến dịch giải phóng A-tô-pơ năm 1970. Tháng 3/1970, Việt Nam và Lào thành lập Mặt trận X, với nhiệm vụ tiến công giải phóng thị xã A-tô-pơ, tiến tới giải phóng Saravane và mở rộng vùng giải phóng Hạ Lào. Đại tá Hoàng Kiện, khi đó là Phó Tư lệnh Quân khu 4, được giao làm Tư lệnh kiêm Chính ủy Mặt trận X. Lực lượng tham gia chiến dịch gồm Trung đoàn 24 từ Mặt trận Tây Nguyên, các tiểu đoàn Quân tình nguyện Việt Nam và lực lượng Quân giải phóng Lào. Hoàng Kiện trực tiếp giao nhiệm vụ cho các đơn vị và tổ chức Bộ Tư lệnh chiến dịch. Nhiệm vụ được xác định: tiêu diệt lực lượng đối phương tại A-tô-pơ, giải phóng tỉnh A-tô-pơ và một phần cao nguyên Bô-lô-ven ; phối hợp với lực lượng tại Saravane, mở rộng vùng giải phóng Hạ Lào và tạo thế liên hoàn với Tây Nguyên, Đông Bắc Campuchia.
Đêm 28/4/1970, theo mệnh lệnh của Tư lệnh Hoàng Kiện, Tiểu đoàn 4 – đơn vị chủ công của Trung đoàn 24 – tiến công căn cứ 4BI. Đến sáng 29/4, lực lượng tiến công đã làm chủ căn cứ. Cùng thời điểm, lực lượng đặc công đánh chiếm các trận địa pháo trên núi Fuxaphong và Phulangkeo, làm suy giảm khả năng chi viện cho lực lượng phòng thủ A-tô-pơ. Sau khi tạo được thế bao vây, đêm 29/4, lực lượng tiến công đánh vào thị xã. Đến trưa ngày 30/4/1970, A-tô-pơ và vùng phụ cận được giải phóng.
Kết quả chiến dịch, lực lượng Việt – Lào loại khỏi vòng chiến đấu một tiểu đoàn và năm đại đội, diệt 200 quân đối phương, bắt hơn 700 người, bắn rơi hai trực thăng và thu hàng trăm khẩu súng. Việc giải phóng A-tô-pơ tạo thế liên hoàn cho hành lang chiến lược Tây Trường Sơn với Đông Bắc Campuchia. Sau chiến thắng này, Bộ Tư lệnh 559 có điều kiện mở thêm tuyến vận tải dọc sông Sê- Pôn, từ Nặm Bạc – A-tô-pơ – Stung Treng – Kratié – Tây Ninh để chi viện cho Nam Bộ, qua đó rút ngắn đáng kể cự ly và thời gian vận chuyển.
Chiến dịch tiếp tục phát triển lên cao nguyên Bô-lô-ven và phối hợp với các lực lượng trên những hướng khác. Chỉ trong một thời gian ngắn, lực lượng Việt Nam và Lào đã làm chủ hai thị xã, giải phóng khoảng hai vạn dân và mở rộng vùng giải phóng hàng nghìn kilômét vuông ở Hạ Lào. Thành tích của các lực lượng tham gia được ghi nhận bằng Huân chương Quân công hạng Nhì cho toàn Mặt trận cùng nhiều Huân chương Chiến công hạng Nhất cho các đơn vị trực tiếp chiến đấu.
- Chỉ huy Mặt trận Y (968) trên hướng nam Chiến dịch Đường 9 – Nam Lào
Sau thắng lợi năm 1970, nhiệm vụ đặt ra đối với các lực lượng hoạt động tại Hạ Lào ngày càng nặng nề. Cuối năm 1970, tình hình khu vực Đường 9 diễn biến phức tạp. Phó Tư lệnh Hoàng Kiện cùng Phó Chính ủy Hoàng Thế Thiện được phân công xuống trực tiếp chỉ đạo Sư đoàn 968 chuẩn bị thế trận ngăn chặn hướng tiến công phía tây. Ngày 10/12/1970, khi ba tiểu đoàn quân Hoàng gia Lào và quân Thái Lan tiến ra khu vực Mường Phin, uy hiếp trục vận tải phía tây, Trung đoàn 29 và Sư đoàn 968 phối hợp với xe tăng và pháo binh, dưới sự chỉ huy trực tiếp của Hoàng Kiện và Hoàng Thế Thiện, đã đánh bật lực lượng này về Đồng Hến.
Tối 28/1/1971, Thường vụ Đảng ủy và Bộ Tư lệnh 559 quyết định sáp nhập Mặt trận X và Mặt trận Z thành Mặt trận Y (Mặt trận 968), phụ trách hướng nam Chiến dịch Đường 9 – Nam Lào. Địa bàn tác chiến bao gồm Saravane – Không Sê Đôn – Bô-lô-ven – Pắc Xoòng – A-tô-pơ. Đại tá Hoàng Kiện được giao làm Chỉ huy trưởng kiêm Chính ủy Mặt trận.
Theo Lịch sử Đoàn 559 – Bộ đội Trường Sơn đường Hồ Chí Minh, trong Chiến dịch phản công Đường 9 – Nam Lào, các lực lượng Mặt trận Y dưới sự chỉ huy của Hoàng Kiện đã tiến công giải phóng Nậm Lực, Nậm Tiêng, In Thi; bao vây Pắc Xoòng và Không Sê Đôn, ngăn chặn lực lượng đối phương tiến chiếm Saravane, qua đó bảo vệ sườn phía tây của tuyến vận tải chiến lược. Kết quả giai đoạn này, lực lượng Mặt trận Y diệt 226 quân đối phương, bắt 18 tù binh, diệt gọn hai đại đội, đánh tan bốn tiểu đoàn, bắn cháy 10 máy bay và thu nhiều phương tiện chiến tranh.
- Trực tiếp chỉ huy giải phóng Pắc Xoòng, thu hồi cao nguyên Bô-lô-ven
Một trong những thành tích nổi bật nhất của Hoàng Kiện tại Lào là trực tiếp chỉ huy đợt tiến công Pắc Xoòng tháng 5/1971. Từ ngày 15 đến ngày 20/5/1971, để bảo vệ sườn tuyến vận tải chiến lược phía tây, Phó Tư lệnh Hoàng Kiện trực tiếp chỉ huy lực lượng tiến công giải phóng Pắc Xoòng, đánh chiếm Huội San, Huội Koòng và thị trấn Tha Teng, buộc lực lượng đối phương rút về Ê Tu Gin, qua đó thu hồi toàn bộ cao nguyên Bô-lô-ven .
Lịch sử Sư đoàn Bộ binh 968 (1968–2018) ghi nhận kết quả sau năm ngày chiến đấu: Mặt trận Y cùng quân và dân Nam Lào diệt 1.274 quân đối phương, bắt sống 214 người, gọi hàng 621 người, thu gần 1.000 khẩu súng, bắn cháy một máy bay, phá hủy sáu chiếc khác và làm chủ cao nguyên Bô-lô-ven . Kết quả này góp phần hoàn thành nhiệm vụ trên hướng nam của Chiến dịch Đường 9 – Nam Lào, mở rộng vùng giải phóng Nam Lào và củng cố căn cứ kháng chiến.
Ngày 10/6/1971, Hoàng Kiện tiếp tục chỉ đạo lực lượng tiến công Ê Tu Gin, mở rộng vùng giải phóng liên hoàn từ Đồng Hến xuống Hạ Lào. Tuyến chiến lược từ đó có điều kiện phát triển xuống Xê Công, góp phần hình thành thế vững chắc hơn cho hệ thống vận chuyển và căn cứ chiến lược trên chiến trường ba nước Đông Dương.
Giá trị của chiến thắng được thể hiện rõ qua Điện của Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng gửi Mặt trận Y tháng 5/1971, được báo cáo dẫn là lưu tại Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam. Thay mặt Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã gửi điện khen: “Vượt qua nhiều khó khăn, đoàn kết hiệp đồng với quân dân bạn, các đồng chí đã giành được thắng lợi to lớn, tiêu diệt một bộ phận quan trọng sinh lực địch, bắt nhiều tù binh, thu hồi và phá hủy nhiều vũ khí, phương tiện chiến tranh của địch, đánh thiệt hại nhiều tiểu đoàn quân ngụy Lào và Thái, thu hồi toàn bộ cao nguyên Bô-lô-ven… Thắng lợi của các đồng chí đã tạo được thế rất có lợi cho chiến trường Nam Lào và cho tuyến vận chuyển chiến lược của ta, phối hợp nhịp nhàng với chiến thắng Cánh Đồng Chum – Xiêng Khoảng, giáng một đòn nặng nề vào âm mưu của Mỹ thực hiện học thuyết Ních-Xơn ở Lào”.
- Giữ vững Hạ Lào và tiếp tục phát triển thế tiến công
Sau đợt hoạt động tháng 5/1971, chiến trường Hạ Lào tiếp tục diễn biến quyết liệt. Đối phương tìm cách lấn chiếm Saravane, Pắc Xoòng, Tha Teng và một số địa bàn quan trọng. Mệnh lệnh số 23/TL của Bộ Tư lệnh 559 xác định nhiệm vụ cho Mặt trận Y là tiến công tiêu diệt lực lượng đối phương, giữ vững tuyến chi viện chiến lược 559, giải phóng và giữ những khu vực then chốt ở Hạ Lào, đồng thời phối hợp giúp lực lượng cách mạng Lào tác chiến, xây dựng và bảo vệ vùng giải phóng.
Phương án tác chiến do Bộ Tư lệnh Mặt trận Y báo cáo được Bộ Tư lệnh 559 và Bộ Tổng Tham mưu chấp thuận. Ngày 6/12/1971, lực lượng tiến công vây ép Saravane; ngày 9/12 tiếp tục tiến công Tha Teng. Theo Lịch sử Sư đoàn Bộ binh 968, qua năm ngày đêm chiến đấu liên tục, lực lượng tham chiến loại khỏi vòng chiến đấu 1.089 quân đối phương, thu 396 khẩu súng, bắn rơi năm máy bay, phá hủy 27 khẩu pháo lớn và 6 xe quân sự. Sau hai tháng chiến đấu, các lực lượng đã giành lại những vị trí then chốt tại Hạ Lào bị đối phương lấn chiếm trong mùa mưa, giữ vững vùng giải phóng.
Ngày 15/1/1972, Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng gửi điện khen Đảng ủy – Bộ Tư lệnh Mặt trận Hạ Lào; điện do Đại tướng Võ Nguyên Giáp ký [9]. Chuỗi sự kiện từ A-tô-pơ năm 1970 đến Pắc Xoòng – Bô-lô-ven và các hoạt động cuối năm 1971 cho thấy vai trò chỉ huy của Hoàng Kiện tại Lào có tính liên tục, gắn cả tiến công giải phóng địa bàn, bảo vệ vùng giải phóng và giữ hành lang chiến lược.
- Tham gia chỉ huy cuộc tiến công mở rộng vùng giải phóng Trung – Hạ Lào 1972–1973
Giai đoạn thứ ba ghi dấu đóng góp của Hoàng Kiện tại Lào diễn ra từ cuối năm 1972 đến đầu năm 1973. Trên cương vị Phó Tư lệnh Bộ Tư lệnh Trường Sơn, Hoàng Kiện cùng Chính ủy Đặng Tính thay mặt Bộ Tư lệnh triệu tập Hội nghị quân chính với các lực lượng thuộc các khu vực 471, 472, Sư đoàn Bộ binh tình nguyện 968, Đoàn chuyên gia quân sự 565, Trung đoàn 29 và chuyên gia quân sự tại Savannakhet, quán triệt quyết tâm mở rộng vùng giải phóng Trung – Hạ Lào. Hai ông thay mặt Thường vụ Đảng ủy – Bộ Tư lệnh Trường Sơn chỉ đạo chung các cụm lực lượng.
Ngày 18/10/1972, cuộc tiến công mở màn trên hai hướng. Sau ba ngày tiến công, lực lượng Việt – Lào làm chủ Saravane. Khi đối phương tổ chức phản kích, chiến sự tiếp tục diễn ra quyết liệt tại Tha Teng, Huội Xai, Huội Koòng, Pắc Xoòng và các địa bàn lân cận. Ngày 24/10/1972, Tổng Tham mưu trưởng Văn Tiến Dũng gửi điện chỉ thị Bộ Tư lệnh Trường Sơn cụ thể là gửi tới các đồng chí Đồng Sỹ Nguyên, Đặng Tính và Hoàng Kiện tiếp tục phối hợp với lực lượng bạn, giữ vững Saravane, Pắc Xoòng, Tha Teng, Pha Lan và vùng giải phóng.
Theo Lịch sử Đoàn 559 – Bộ đội Trường Sơn đường Hồ Chí Minh, cuộc tiến công kéo dài 128 ngày; kết quả toàn đợt hoạt động là 5.538 quân đối phương bị tiêu diệt; ba binh đoàn cơ động GM41, GM42, GM33 bị tiêu hao nặng; Tiểu đoàn 621 quân Thái Lan và sở chỉ huy Trung đoàn 401 của quân Hoàng gia Lào cùng các trận địa pháo bị tiêu diệt; 57 máy bay Mỹ bị bắn rơi; 24 xe quân sự bị phá hủy; một vùng rộng lớn từ Pha Lan xuống Saravane, Bô-lô-ven và A-tô-pơ được giải phóng.
Ngày 16/11/1972, Đại tướng Võ Nguyên Giáp gửi điện khen cán bộ, chiến sĩ Đoàn 968 đã phối hợp với quân và dân Lào hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ giải phóng Saravane, tạo thêm điều kiện thuận lợi cho tiến trình giải quyết vấn đề Lào bằng giải pháp chính trị.
- Dấu ấn trong lịch sử đoàn kết chiến đấu Việt Nam – Lào
Trước hết, Hoàng Kiện trực tiếp chỉ huy hoặc tham gia chỉ huy những chiến dịch, đợt hoạt động góp phần mở rộng một vùng giải phóng rộng lớn ở Trung – Hạ Lào. Từ A-tô-pơ đến Bô-lô-ven , Pắc Xoòng, Tha Teng, Saravane và các địa bàn trên Đường 9, những hoạt động quân sự này góp phần tạo ra sự thay đổi quan trọng về thế trận.
Thứ hai, hoạt động chỉ huy của ông gắn chặt nhiệm vụ chiến đấu với bảo vệ tuyến vận tải chiến lược Trường Sơn. Giải phóng A-tô-pơ tạo thêm hành lang nối Tây Trường Sơn với Đông Bắc Campuchia; làm chủ Bô-lô-ven và Pắc Xoòng góp phần bảo vệ sườn phía tây của tuyến 559; mở rộng vùng giải phóng Trung – Hạ Lào tạo thế liên hoàn giữa các chiến trường. Giá trị của những chiến thắng vì vậy không chỉ thể hiện ở kết quả chiến đấu mà còn ở thế chiến lược mới được tạo lập.
Thứ ba, những chiến công gắn với Hoàng Kiện là một biểu hiện sinh động của sự phối hợp chiến đấu Việt Nam – Lào. Trong Chiến dịch A-tô-pơ, lực lượng Việt Nam phối hợp với Quân giải phóng Lào; tại Mặt trận Y, các đơn vị Việt Nam cùng quân và dân Nam Lào chiến đấu; trong cuộc tiến công 1972–1973, Bộ đội Trường Sơn tiếp tục phối hợp với lực lượng cách mạng Lào. Những hình thức ghi nhận như Huân chương Quân công hạng Nhì cho toàn Mặt trận năm 1970 và các điện khen của Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng trong các năm 1971–1972 là những chứng cứ lịch sử quan trọng để đánh giá quy mô và ý nghĩa của các thành tích này.
Trong cuộc đời hơn bốn mươi năm quân ngũ của Thiếu tướng Hoàng Kiện, những năm tháng chiến đấu trên chiến trường Lào là một chặng đường đặc biệt. Từ A-tô-pơ năm 1970, Đường 9 – Nam Lào và Pắc Xoòng – Bô-lô-ven năm 1971, đến cuộc tiến công mở rộng vùng giải phóng Trung – Hạ Lào năm 1972–1973, Hoàng Kiện đã đảm nhiệm những cương vị chỉ huy quan trọng và trực tiếp tham gia nhiều hoạt động quân sự quy mô lớn.
Thành tích của ông không chỉ thể hiện qua kết quả chiến đấu của các đơn vị, mà còn ở việc góp phần giải phóng và giữ vững những địa bàn chiến lược, bảo vệ tuyến vận tải Trường Sơn, mở rộng vùng giải phóng của cách mạng Lào và tạo thế liên hoàn giữa các chiến trường. Đáng chú ý, những thành tích ấy được phản ánh trong lịch sử chính thức của quan hệ Việt Nam – Lào, lịch sử Bộ đội Trường Sơn, lịch sử Sư đoàn 968, các mệnh lệnh tác chiến và điện khen của Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng. Đây là cơ sở quan trọng để tiếp tục nghiên cứu đầy đủ hơn về vai trò, đóng góp của Thiếu tướng Hoàng Kiện trên chiến trường Lào.
Nhìn lại những chiến công ấy hôm nay cũng là nhìn lại một phần lịch sử đoàn kết chiến đấu Việt Nam – Lào, nơi những người chỉ huy như Hoàng Kiện cùng cán bộ, chiến sĩ hai nước đã góp phần vun đắp mối quan hệ đặc biệt bằng chính thực tiễn chiến đấu vì độc lập, tự do của hai dân tộc.
Người viết: Nguyễn Công Chánh
Đơn vị: Khoa xây dựng Đảng,
Trường Chính trị tỉnh Gia Lai
Email: [email protected]
Điện thoại: 0968.359.125
Tài liệu tham khảo
- Lịch sử quan hệ đặc biệt Việt Nam – Lào, Lào – Việt Nam 1930–2007, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, tr.453.
- Lịch sử Sư đoàn Bộ binh 968 (1968–2018), Nxb Quân đội nhân dân, tr.83–84.
- Lịch sử Đoàn 559 – Bộ đội Trường Sơn đường Hồ Chí Minh – Binh đoàn 12 – Tổng Công ty Xây dựng Trường Sơn, Tập 1 (1959–1975), Nxb Quân đội nhân dân, Hà Nội, 2019, tr.445.
- Điện của Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng gửi Mặt trận Y về chiến đấu tiến công giải phóng Pắc Xoòng, tháng 5/1971, lưu tại Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam.
- Mệnh lệnh số 23/TL của Bộ Tư lệnh 559, lưu tại Ban Khoa học Tổng cục Hậu cần.
