Mỗi năm, vào thứ Hai đầu tiên của tháng Mười, thế giới kỷ niệm Ngày Đô thị Thế giới (World Habitat Day) – dịp để các quốc gia nhìn lại hành trình phát triển đô thị và thúc đẩy tầm nhìn xây dựng những thành phố bao trùm, an toàn và bền vững. Năm 2025, chủ đề “Ứng phó khủng hoảng đô thị” (Urban Crisis Response) có ý nghĩa đặc biệt đối với Lào – quốc gia đang đô thị hóa nhanh, song phải đối mặt với nhiều thách thức khí hậu và thiên tai.
Trong hai thập kỷ qua, Lào đã trải qua hơn 30 thảm họa thiên nhiên quy mô lớn, chủ yếu là lũ lụt và bão, ảnh hưởng tới hơn 4,3 triệu người và gây thiệt hại gần 600 triệu USD. Một nghiên cứu năm 2020 do Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phối hợp UN-Habitat thực hiện cho thấy gần một nửa dân số Lào phải đối mặt với ít nhất một rủi ro khí hậu mỗi năm, như lũ lụt, hạn hán hoặc sạt lở. Riêng trong năm nay, các trận lũ lớn đã gây thiệt hại hơn 115 triệu USD, ảnh hưởng tới hơn 327.000 người dân trên cả nước. Đằng sau những con số đó là nỗ lực bền bỉ của người dân: học sinh ở Luang Prabang trở lại lớp trong những ngôi trường vừa dựng lại, nông dân ở Huaphan khôi phục mùa màng sau thiên tai, người dân Xiengkhouang sửa chữa hệ thống cấp nước để duy trì sinh hoạt. Với tốc độ đô thị hóa 4,5%/năm – một trong những mức cao nhất khu vực – áp lực về nhà ở, đất đai, hạ tầng và dịch vụ công tại Lào ngày càng lớn, trong khi biến đổi khí hậu tiếp tục làm trầm trọng thêm các rủi ro này, đặc biệt tại các đô thị ven sông như Viêng Chăn, Savannakhet và Pakse – những khu vực vừa là trung tâm phát triển vừa là vùng dễ tổn thương nhất.
Nhận thức rõ thách thức đó, Chính phủ Lào đã ban hành Chiến lược quốc gia về Giảm thiểu rủi ro thiên tai 2021–2030, nhấn mạnh việc chuyển từ ứng phó bị động sang xây dựng khả năng chống chịu chủ động. Để hiện thực hóa mục tiêu này, Lào tập trung vào ba trọng điểm chính: tăng cường đầu tư cho cộng đồng dễ bị tổn thương, thúc đẩy hạ tầng và quy hoạch đô thị bền vững, và củng cố thể chế quản trị rủi ro từ trung ương tới địa phương. Trước hết, đầu tư cho cộng đồng yếu thế – phụ nữ, thanh niên, người khuyết tật và hộ thu nhập thấp – là nền tảng để giảm rủi ro và nâng cao khả năng phục hồi. Các nghiên cứu quốc tế chỉ ra rằng mỗi 1 USD đầu tư cho chống chịu giúp tiết kiệm tới 4 USD thiệt hại sau thiên tai, vì vậy đây không chỉ là trách nhiệm xã hội mà còn là lợi ích kinh tế lâu dài của đất nước. Thứ hai, hạ tầng xanh và quy hoạch bền vững đóng vai trò thiết yếu. Các khu cây xanh ở Viêng Chăn có thể giúp giảm tới 4°C nhiệt độ đô thị, trong khi vỉa hè thấm nước ở Pakse có thể hấp thụ thêm 70% lượng mưa, góp phần giảm ngập úng. Nhiều dự án nhà ở chống chịu, thoát nước đô thị và hành lang sinh thái đang được triển khai với sự hỗ trợ của UN-Habitat, ADB và Chính phủ Nhật Bản. Thứ ba, Lào chú trọng củng cố thể chế và năng lực tại chỗ. Luật Quản lý thiên tai năm 2019 đã tạo khung pháp lý vững chắc, song sức mạnh thật sự đến từ sự chủ động của các ban phòng chống thiên tai cấp tỉnh, huyện, bản. Mô hình “làng an toàn” đang được nhân rộng tại Attapeu, Oudomxay và Xiengkhouang, giúp cộng đồng chủ động phòng ngừa và ứng phó khi thiên tai xảy ra.
Bên cạnh đó, Lào cũng đang thúc đẩy hợp tác quốc tế để chia sẻ kinh nghiệm và nguồn lực. Diễn đàn Đô thị Quốc gia Lào lần thứ 4 sẽ diễn ra tại Viêng Chăn (6/10) và Pakse (17/10) với chủ đề “Ứng phó khủng hoảng đô thị”. Sự kiện dự kiến quy tụ các bộ, ngành, chính quyền địa phương, giới trẻ và tổ chức quốc tế nhằm biến tinh thần “chống chịu” thành chương trình hành động cụ thể trong quy hoạch và quản lý đô thị. UN-Habitat hiện đang hỗ trợ Lào tích hợp bản đồ rủi ro khí hậu vào quy hoạch đô thị, giúp quá trình phát triển gắn liền với an toàn. Tại Kaysone Phomvihane, chính quyền đang triển khai chiến lược phát triển đô thị phát thải thấp, gắn kết quy hoạch giao thông, năng lượng và sử dụng đất theo hướng xanh. Ở các vùng trũng, mô hình hành lang xanh và đầm lầy đô thị đang được áp dụng để giảm thiểu ngập lụt và hiệu ứng đảo nhiệt.
Lào cũng nhận được sự hỗ trợ từ Trung tâm Điều phối ASEAN về Hỗ trợ nhân đạo (AHA Centre) trong khuôn khổ sáng kiến “Một ASEAN, Một ứng phó”, cùng với Ủy ban Điều phối Liên ngành (Inter-Agency Standing Committee – IASC) do Liên hợp quốc và Chính phủ đồng chủ trì nhằm nâng cao năng lực quốc gia về quản lý rủi ro thiên tai. Tuy nhiên, yếu tố quyết định vẫn nằm ở sự chủ động trong nước – từ dữ liệu rủi ro, hệ thống cảnh báo sớm đến cơ chế tài chính bền vững – để bảo đảm nguồn lực đến được những nhóm dễ bị tổn thương nhất.
Ngày Đô thị Thế giới 2025 là dịp để Lào khẳng định hướng đi của mình: chống chịu không chỉ là phản ứng sau khủng hoảng, mà là lựa chọn phát triển. Đầu tư cho khả năng chống chịu hôm nay là đầu tư cho tương lai đô thị an toàn, xanh và bền vững. Tương lai của các thành phố Lào sẽ không được định nghĩa bởi những khó khăn mà chúng phải đối mặt, mà bởi cách người dân và chính quyền cùng nhau vươn lên, biến thách thức thành cơ hội phát triển lâu dài.
Tổng hợp
