Tết cổ truyền Bun Pi May của Lào, diễn ra vào trung tuần tháng 4 hằng năm, không chỉ là dịp lễ lớn mang tính cộng đồng mà còn gắn với một truyền thuyết lâu đời lý giải nguồn gốc của tục té nước – nét văn hóa đặc trưng trong dịp này.
Theo truyền thuyết dân gian, vào thời Đức Phật còn tại thế, có một phú ông dù tuổi đã cao nhưng vẫn chưa có con nối dõi, khiến ông luôn buồn phiền. Sống cạnh nhà ông là một người nghiện rượu, thường xuyên say xỉn và buông lời chế giễu rằng, dù giàu có đến đâu nhưng không có con thì cũng là người kém phúc; khi qua đời, tài sản rồi sẽ thuộc về người khác, trong khi bản thân ông ta tuy nghèo nhưng vẫn có con cái chăm sóc. Những lời nói này khiến phú ông càng thêm đau lòng. Ông đã lập đàn tế lễ thần Mặt Trời và thần Mặt Trăng để cầu con trong suốt 3 năm nhưng vẫn chưa đạt được mong muốn.
Trong một dịp lễ hội, phú ông dẫn người hầu đến một gốc cây lớn bên bờ sông – nơi được cho là có các vị chư thiên ngự. Tại đây, ông sai người hầu vo gạo sạch 7 lần, nấu thành cơm để dâng cúng. Trước lòng thành đó, các vị chư thiên đã bái kiến và thỉnh cầu Vua Trời Đế Thích (Phaya In) ban cho ông một người con. Sau đó, Vua Trời sai một vị thiên tử tên là Thammaban xuống đầu thai làm con trong gia đình phú ông. Khi đến kỳ sinh nở, vợ phú ông sinh một bé trai, đặt tên là Thammaban Khuman. Để tạ ơn, phú ông đã xây dựng một tòa tháp cao bảy tầng bên cạnh gốc cây. Thammaban Khuman lớn lên thông minh, sớm thể hiện khả năng hiểu biết vượt trội và có khả năng hiểu tiếng nói của muông thú. Khi mới 7 tuổi, cậu đã học thuộc bộ kinh Tam Phệ Đà và trở nên nổi tiếng trong dân gian.
Cuộc đọ trí với Thần Kabinlaphom
Danh tiếng của Thammaban Khuman lan rộng đến tai Thần Kabinlaphom – vị thần được nhiều người tôn thờ. Để thử tài, vị thần đã hạ giới và đưa ra ba câu hỏi:
- Buổi sáng, thần sắc (la-si) của con người nằm ở đâu?
- Buổi trưa, thần sắc (la-si) của con người nằm ở đâu?
- Buổi tối, thần sắc (la-si) của con người nằm ở đâu?
Thần Kabinlaphom đưa ra điều kiện: nếu giải được, ông sẽ tự cắt đầu mình; nếu không, Thammaban Khuman sẽ phải chịu hình phạt tương tự. Thammaban Khuman xin thời hạn 7 ngày để tìm lời giải. Đến ngày thứ sáu, vẫn chưa tìm ra đáp án, Thammaban Khuman rời khỏi nơi ở và đi vào rừng. Vì quá mệt, Thammaban Khuman dừng lại nghỉ dưới một gốc cây. Trên cây có một cặp chim đại bàng đang trò chuyện. Chim vợ hỏi chim chồng: “Ngày mai chúng ta sẽ đi kiếm ăn ở đâu?”. Chim chồng đáp: “Ngày mai chúng ta sẽ có thịt Thammaban Khuman, vì cậu ta không giải được câu đố của Thần Kabinlaphom”.
Chim vợ hỏi tiếp: “Vậy câu đố đó là gì và lời giải ra sao?”. Chim chồng liền giải thích:
- Buổi sáng, thần sắc ở khuôn mặt, nên con người rửa mặt khi thức dậy.
- Buổi trưa, thần sắc ở phần ngực, nên con người thường bôi phấn, xức nước hoa lên ngực
- Buổi tối, thần sắc ở bàn chân, nên con người rửa chân trước khi đi ngủ.
Nhờ hiểu được tiếng chim, Thammaban Khuman ghi nhớ lời giải và trở về. Đến ngày hẹn, cậu đã trả lời chính xác cả ba câu hỏi. Thần Kabinlaphom chấp nhận thua cuộc và thực hiện lời hứa.
Nguồn gốc hình tượng 7 nàng Nang Songkran
Trước khi tự cắt đầu, Thần Kabinlaphom gọi bảy người con gái đến và căn dặn: “Đầu của cha nếu để rơi xuống đất, lửa sẽ thiêu rụi cả thế gian; nếu ném lên không trung, trời đất sẽ hạn hán; nếu ném xuống đại dương, nước biển sẽ cạn kiệt. Vì vậy, các con hãy dùng mâm vàng (phan) để hứng lấy đầu của cha.”. Dù Thammaban đã ngăn cản nhưng thần Kabinlaphom vẫn giữ lời hứa. Sau khi đầu lìa khỏi cổ, người con gái cả đã dùng mâm vàng hứng lấy, rồi cùng các em thực hiện nghi lễ rước trước khi đưa về lưu giữ tại một nơi linh thiêng.
Kể từ đó, vào mỗi dịp năm mới, một trong bảy người con gái của Thần Kabinlaphom, tương ứng với ngày trong tuần mà ngày đầu năm rơi vào, sẽ thay phiên nhau thực hiện nghi lễ rước đầu của cha.
Đặc điểm của 7 nàng Nang Songkran
Theo truyền thuyết, bảy người con gái của Thần Kabinlaphom tượng trưng cho bảy ngày trong tuần, mỗi người có đặc điểm riêng về trang phục, vật cầm tay và linh vật cưỡi.
Nàng Thungsa Thevi tượng trưng cho ngày Chủ nhật, cài hoa lựu, đeo hồng ngọc, tay cầm luân xa và vỏ ốc, cưỡi chim.
Nàng Khorakha tượng trưng cho ngày thứ Hai, đeo ngọc trai, tay cầm kiếm và gậy, cưỡi hổ.
Nàng Raksa tượng trưng cho ngày thứ Ba, tay cầm đinh ba và cung tên, cưỡi lợn rừng.
Nàng Monthatượng trưng cho ngày thứ Tư, tay cầm kim và gậy, cưỡi lừa.
Nàng Kirinee tượng trưng cho ngày thứ Năm, tay cầm lưỡi liềm và súng, cưỡi voi.
Nàng Kimitha tượng trưng cho ngày thứ Sáu, tay cầm kiếm và đàn Phin, cưỡi trâu.
Nàng Mahothon tượng trưng cho ngày thứ Bảy, tay cầm lưỡi cưa tròn và đinh ba, cưỡi chim công.
Truyền thuyết về Thần Kabinlaphom và Thammaban Khuman được xem là cơ sở hình thành các nghi lễ trong dịp năm mới, đặc biệt là những hoạt động mang ý nghĩa thanh tẩy và cầu chúc điều tốt lành. Trong đời sống văn hóa, các yếu tố này góp phần tạo nên bản sắc của Tết cổ truyền Bun Pi May tại Lào.
Năm nay, Tết cổ truyền Bun Pi May của Lào diễn ra chính thức trong 3 ngày, từ 14 đến 16/4. Trên thực tế, tại nhiều địa phương, các hoạt động đón năm mới thường bắt đầu sớm hơn và kéo dài trong nhiều ngày, với nhiều nghi lễ truyền thống và sự kiện văn hóa đặc sắc. Đặc biệt, tại các điểm du lịch như Luang Prabang, không khí lễ hội thường diễn ra sôi động trong suốt dịp này, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia.
Bun Pi May là lễ hội quan trọng nhất trong năm của người Lào, diễn ra vào thời điểm chuyển giao giữa mùa khô và mùa mưa. Trong dịp này, người dân nghỉ ngơi, sum họp gia đình, tham gia các nghi lễ tại chùa như tắm Phật, buộc chỉ cổ tay, đồng thời tổ chức các hoạt động văn hóa cộng đồng, trong đó nổi bật là tục té nước cầu may. Không khí lễ hội vì vậy diễn ra rộng khắp trên cả nước, góp phần làm nổi bật bản sắc văn hóa truyền thống của Lào trong dịp năm mới.
Tổng hợp
