Nhân dịp lễ Kỷ niệm 70 năm ngày truyền thống Quân tình nguyện và Chuyên gia quân sự Việt Nam giúp cách mạng Lào (30/10/1949 – 30/10/2019), may mắn tôi được cùng đi với Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Vi Đức Cường trong đoàn đại biểu Việt Nam do bạn mời sang thăm Lào. Đó là cơ hội để hỏi chuyện anh, về những năm tháng chiến đấu bên chiến trường Lào, đặc biệt những sự kiện trước năm 1970. Lúc đó lớp lính đàn em chúng tôi chưa sang nhưng rất ngưỡng mộ và khâm phục những trận đánh của anh cùng Đại đội đặc công 24 Trung đoàn 866. Dáng vóc người cựu đặc công tuy có phần nhanh nhẹn nhưng do thương tật, tuổi tác và thời gian đã làm sức khỏe anh giảm sút, tâm tính trầm lắng ngần ngại. Biết anh rất khiêm nhường và ít kế về mình, tôi động viên anh, xin anh cứ mạnh dạn kế, nhớ đến đâu kể đến đó, kế để mình luyện trí nhớ, kể để tưởng nhớ tri ân những đồng đội vẫn chưa trở về… Và anh đã kể. Bài viết dưới đây chỉ lược trích những ngày cực kỳ cam go và bi tráng của đơn vị Đại đội đặc công 24 bám đánh địch trong mùa mưa 1969 tại Xiêng Khoảng.
… Năm 1969, chiến trường Lào diễn biến hết sức phức tạp. Địch mở chiến dịch “Cứu vãn danh dự” (Cù Kiệt) với quy mô lớn ra vùng giải phóng. Chúng huy động mấy chục tiểu đoàn lính đặc biệt Vàng Pao, lính hoàng gia, lính đánh thuê Thái Lan. Có pháo binh Thái và không quân
Mỹ chỉ viện tối đa, chúng dùng B52 đánh cả ngày lẫn đêm những nơichúng nghi ngờ có đối phương. Lợi dụng lực lượng Quân tình nguyện Việt Nam phần lớn rút về hậu phương vì mùa mưa việc tiếp tế cho bộ đội gặp muôn vàn khó khăn, địch ồ ạt tấn công lấn chiếm hầu hết các mục tiêu quan trọng trên cao nguyên Xiêng Khoảng.
Ngày 2/9/1969, bản tin 21 giờ Đài Tiếng nói Việt Nam thông báo sức khỏe Chủ tịch Hồ Chí Minh rất yếu. Anh em nhận định chắc chắn tình hình sức khỏe của Bác nghiêm trọng. Ai cũng lo cho Bác, cho Đảng, lo cho đất nước và quân đội ta rơi vào khó khăn. Trên chiến trường đang diễn biến phức tạp, địch tiếp tục đổ quân nống lấn rất mạnh ra vùng giải phóng. Hầu hết cơ quan bạn đã rút, chỉ còn một số phân đội vũ trang bí mật trụ lại. Đại đội 24 là một trong những phân đội Quân tình nguyện đang bảo vệ bạn. Trưa 2/9, chúng tôi vẫn tổ chức mừng Quốc khánh Việt Nam tại Mường Khùn. Đại đội 24 có mời đại diện cơ quan tỉnh Xiêng Khoảng dự, nói là tỉnh nhưng chủ yếu là các đồng chí thuộc lực lượng vũ trang tỉnh đội (ngày đó lãnh đạo tỉnh và các ban ngành đều thuộc diện quân sự hóa). Là cấp đại đội thay mặt Quân tình nguyện Việt Nam đón lãnh đạo cấp tỉnh dự lễ Quốc khánh là một việc chưa có tiền lệ tuy số đại biểu tới dự không nhiều, vì bạn chỉ để rất ít cán bộ có khả năng trụ lại lãnh đạo phong trào cách mạng trong lòng địch. Gọi là buổi lễ chứ thực ra không có gì to tát, giống như buổi gặp mặt bình thường, chỉ có điều nó diễn ra trong hoàn cảnh hết sức đặc biệt. Trên trời máy bay địch quần đảo bắn phá bất cứ chỗ nào chúng nghi ngờ. Dưới mặt đất cách khu vực giấu quân không xa, và xung quanh địch đã đổ bộ chiếm giữ, thỉnh thoảng chúng lại rót vài quả đạn pháo các loại tới địa điểm nghi ta và bạn đang giấu quân. Tuy đơn giản trong nghi thức đón tiếp, nhưng cũng có lời phát biểu chào mừng, lời cảm ơn của cả hai bên. Bữa cơm chiêu đãi bạn có rau rừng nấu với thịt hộp, ta nấu cơm Việt, bạn đem theo ít xôi nếp nhưng không có tuýp đựng mà gói vào lá chuối rừng. Bữa cơm đạm bạc nhưng ai cũng xúc động và cảm thấy ấm lòng giữa lúc “hoạn nạn” bom đang rơi, đạn đang nổ và máu đồng chí, đồng bào Xiêng Khoảng đang chảy nhưng ta và bạn vẫn sát cánh bên nhau…Ngày 3/9, qua radio chúng tôi nhận được thông báo Bác Hồ đã trút hơi thở cuối (Sau này ta có đính chính lại ngày giờ mất của Bác). Mọi người lặng đi, bàng hoàng, chân tay rụng rời, nước mắt, nước mũi cay xè. Suốt mấy ngày không ai cười đùa, không ai muốn ăn. Thương Bác quá. Không ai nói gì, ai cũng buồn như chính người thân yêu nhất của mình đã đột ngột ra đi. Bác đã ra đi khi cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của hai dân tộc đang ở giai đoạn cam go ác liệt…
Diệt tiền tiêu Phu Thạt, Mường Chà
Sau khi Đại đội 24 đã thực hiện một số trận đánh táo bạo trong vùng hậu địch với chủ trương nhằm quấy nhiễu, gây cho chúng rối loạn, hoang mang… giam chân chúng, cản sự tấn công của địch ra vùng giải phóng của ta. Theo kế hoạch, Đại đội 24 Trung đoàn 866 phải có mặt ở Mường Khùn, Xiêng Khoảng để tham gia bảo vệ vùng giải phóng.
Vì mọi nỗ lực của Liên quân Việt – Lào cũng không thể cản được sức tấn công của địch ra Xiêng Khoảng. Bạn buộc phải sơ tán các cơ quan tỉnh về vùng biên giới Việt Nam. Trước khi rút, bạn yêu cầu ta diệt cao điểm tiền tiêu Phu Thạt của địch ở Mường Chà, tạo điều kiện cho một số cơ sở cách mạng của bạn bị kẹt rút ra được an toàn. Anh Tương tổ chức lực lượng đi trinh sát nhưng gặp rất nhiều trở ngại. Không thể không giúp bạn lúc nước sôi lửa bỏng, trước khi đi trinh sát tiếp, anh Tương tổ chức hội ý, tôi đề xuất, ta nên bố trí lực lượng đủ sức vừa trinh sát vừa chớp thời cơ đánh luôn. Tổ trinh sát lần 2 do anh Quang chỉ huy.
Anh Tương ở lại nơi giấu quân lo kế hoạch hành quân và chuẩn bị phương án cho những trận đánh tiếp theo. Mũi trinh sát gồm 10 người do tôi dẫn đầu, bí mật tiếp cận theo đường lấy nước của địch. Đúng 22 giờ đêm, thời cơ xuất hiện, ta nổ súng. Bị bất ngờ, địch chống trả yếu ớt, sau hơn 10 phút ta đã diệt tại chỗ 17 tên, số địch sống sót bỏ chạy vào rừng, ta dùng thủ pháo và B40 hủy toàn bộ vũ khí trang thiết bị quân sự của chúng. Ta an toàn.
Lấy lại chốt Đại đội 3, Tiểu đoàn 7
Trên đường rút về Mường Khùn, tin tức chiến sự càng ngày càng nóng bỏng. Địch đang ồ ạt nống lấn ra Cánh Đồng Chum. Đại đội 24lặng lẽ hành quân rút ra, vừa tránh va vào chốt địch nhằm giữ bí mật, vừa tạo cho địch luôn phải canh gác đối phó tại hậu cứ của chúng. Ngoài Cánh Đồng Chum lúc này, nhiều mục tiêu của bạn và ta bị địch đánh chiếm. Chốt của Đại đội 3, Tiểu đoàn 7 cũng vừa bị chúng đổ quân chiếm. Do tương quan lực lượng, Đại đội 3 không thể cầm chân địch. Trung đoàn lệnh cho Đại đội 24 phải tổ chức tập kích lấy lại chốt Đại đội 3. Thời cơ đến, các mũi bất ngờ nổ súng. Kết quả diệt 19 tên, ta an toàn. Nhưng không may trên đường trở về, vướng mìn địch nên 4 đồng chí bị thương nặng trong đó có anh Tương. Gần mười ngày sau nghe tin anh Tương hy sinh trên bàn mổ tại bệnh viện dã chiến ngày 23/10/1969. Phút lâm nguy anh vẫn bình thản động viên và dành sự chăm lo chu đáo anh em đồng đội.
Lấy lại trận địa 12,7 ly cho bạn
Trận địa 12,7 ly của bạn đang bám trụ bảo vệ cơ quan tỉnh bị địch đánh chiếm. Toàn bộ các cơ sở của bạn, trong đó có cả bệnh viện tỉnh Xiêng Khoảng đang điều trị số thương bệnh binh nặng chưa kịp sơ tán, cũng bị uy hiếp. Tỉnh đội Xiêng Khoảng khẩn thiết yêu cầu Đại đội 24 đánh lấy lại trận địa ngay trong đêm. Vừa dứt mấy trận đánh được ít hôm, anh em chưa lại sức. Nghe tin bạn bị uy hiếp, đại đội xốc lại lực lượng, ngay trong ngày tổ chức một lực lượng hợp lý. Bạn bố trí một tổ phối hợp dẫn đường. Với phương châm: bí mật, bất ngờ, chớp thời cơ lúc địch chủ quan khi vừa chiếm được trận địa… Đại đội 24 nổ súng, đánh nhanh, diệt gọn. Kết quả ta diệt 18 tên tại trận. Ta, bạn an toàn. Bạn rất mừng, với Đại đội 24 niềm vui như nhân đôi.
Trận Talin Nọi
Cuối tháng 10/1969 ta đã mở chiến dịch phản công lớn. Sư đoàn chủ lực 312 của Bộ từ trong nước sang. Lực lượng Đại đội 24 vẫn xen kẽ trong lòng địch. Khi chiến dịch bắt đầu khai hỏa, cũng là lúc anh em Đại đội 24 đã gần kiệt sức (quân số còn chưa đủ 20 tay súng) vì những trận đánh giằng co kìm chân địch. Tuy vậy chúng tôi vẫn quyết tâm gắng gượng, nỗ lực hết sức mình để thực hiện “nội ứng” cho chiến dịch. Những ngày cuối tháng 10, đầu tháng 11/1969 những cơn sốt rét rừngđã làm tôi nằm bệt, nhiệt độ liên tục trên 40 độ. Sức vóc tôi cả đơn vị ai cũng nề, nhưng nhiều lúc anh em tưởng tôi không qua khỏi. Sốt và rét cứ li bì kéo dài làm tôi mệt mỏi rã rời, có lúc như rơi vào trạng thái mê sảng… Ai cũng bảo tôi cao số, ông trời đã tiếp năng lượng cho tôi và tôi đã bình phục dần. Trên yêu cầu giải quyết địch ở Talin Nọi. Chỉ huy đại đội anh Quang quyết định tôi phải nghỉ lấy lại sức. Đại đội 24 đã tổ chức hai mũi tập kích cao điểm Talin Nọi tại Khang Khay, diệt tại chỗ 10 tên. Ta có đồng chí Sáo, quê Sơn La hy sinh.
Tập kích bắc sân bay Phôn-xa-vẳn
Ngày 9/11/1969, Đại đội tổ chức đánh cụm chốt địch phía bắc sân bay Phôn-xa-vằn. Tại đây địch bố trí nhiều hầm hào, hỏa lực để bảo vệ máy bay các loại liên tục hạ, cất cánh vận chuyển binh lính, lương thực, nhu yếu phẩm, đạn dược phục vụ tái chiếm Cánh Đồng Chum. Thời điểm này, bom đạn địch oanh tạc suốt ngày đêm và chúng đang tập trung lực lượng chống đỡ phía liên quân Việt – Lào đang triển khai tiến công vào trung tâm Cánh Đồng Chum.
Sau khi nhận lệnh của trên, Đại đội 24 đã nhanh chóng tổ chức một tổ 10 người do tôi với vai trò đại đội phó chỉ huy, một tổ vòng ngoài do anh Quang đảm nhiệm có thông tin, y tá lo công tác đảm bảo. Theo kế hoạch, chúng tôi bí mật tiếp cận đài quan sát 1, khu vực bắc sân bay, chờ trời tối sẽ tiếp cận mục tiêu. Gần 18 giờ nhưng trời vẫn rất sáng, địa hình có phần trống trải. Khoảng 17 giờ 40 phút, anh Quang đồng ý cho chúng tôi xuất kích. Từ đài quan sát tôi dẫn anh em xuất phát. Đội hình chia hai tốp cách nhau chừng 20, 25 mét. Mới rời vị trí chừng hơn 5 phút, bất ngờ một máy bay trinh sát L19 xuất hiện phóng một quả đạn khói trúng đội hình. Tôi chỉ kịp hô: Quay lại, chạy! (theo hướng ngược chiều gió)… Khi xuất phát tôi đi tốp đầu, quay lại tôi thành tốp sau. Số chạy trước vừa kịp chui vào hầm cả 5 người. Tốp sau tới đó không có hầm nữa phải chạy cố thêm mươi bước. Và không biết có phải mình đã chủ động nằm xuống hay không? Đất rung lên, khói bụi đất đá bay tứ tung mù mịt… Tôi thấy ngây ngất tối tăm trời đất, người trong tư thế nằm bẹp từ lúc nào. Và cũng không nghe được tiếng bom nổ, chỉ thấy sức gió cực mạnh táp vào người. Ngực tức, taiđau nhức, khó thở, bụi bặm bị tống vào cổ họng, vào mũi, khạc và ọe mãi không hết bụi đất. Khi định thần được cũng là lúc chúng tôi bàng hoàng choáng váng, cả 5 người trong hầm đã chết cứng không hề chảy máu. Tốp 5 người còn lại đều bị sức ép nặng, tai đau nhức rỉ máu và ù đặc không nghe được, tay chân rã rời mệt nhọc. Trời tối sập, màn đêm như bưng lấy mắt những người còn sống sót. Cả năm người môi bặm lại, muốn khóc mà nước mắt không chảy được. Năm anh em liêu xiêu mò mẫm, liêu xiêu khiêng xác năm đồng đội lên một sườn đồi ra xa phía bắc sân bay. Chúng tôi cắm cúi bới đất chôn cất xong thì trời cũng tang tảng sáng. Vậy là không thể thực hiện được kế hoạch tập kích trong đêm đầu. Chúng tôi báo về trung đoàn xin lùi lại đêm sau đánh tiếp. Anh Quang cùng tôi phân tích, giờ lực lượng chỉ còn một nửa, đánh tiếp là vô cùng khó khăn. Nhưng nếu không hoàn thành nhiệm vụ sẽ mất hết truyền thống của đơn vị, khó lấy lại tinh thần cho các trận sau. Cuối cùng chúng tôi quyết định còn 5 người cũng đánh. Ngoài việc giữ vững truyền thống đơn vị, còn phải trả thù cho đồng đội đã hy sinh. Nhờ Đại đội 1 Tiểu đoàn 924 tăng cường 1 y tá. Phương án chiến đấu cũng đã được trung đoàn đồng ý.
Ngay đêm hôm sau, 5 người còn lại tiếp tục xuất kích. Chúng tôi bí mật và cẩn trọng tiềm nhập theo hướng Bắc. Khi vào sát mục tiêu cách địch khoảng 30m, một con chó trong trận địa của địch sủa ầm ĩ. Cả tổ nằm bẹp dí… Trung đội trưởng báo cáo tức ngực quá không thể đi được. Ai cũng lo lắng, ai cũng như đang cạn kiệt. Chó của địch hình như đã phát hiện hơi người lạ vẫn sủa. Anh em phân tâm, lộ hay chưa lộ? Quyết không lùi, tôi động viên anh em cần phải gắng lên, nếu không cố chúng ta sẽ không đứng vững và không thể trả thù cho anh em tối qua. Tự nhiên con chó không sủa nữa. Tôi bò vượt lên trên đầu đội hình, cả năm người nhích dần vào mục tiêu. Bóng một tên lính gác lù lù xuất hiện, hắn đi lại ngó nghiêng. Tôi ra hiệu anh em nằm im. Tên lính gác vừa đi vừa quét đèn pin theo hướng chó vừa sủa. Chúng tôi thót tim, nó đi tới chỗ chúng tôi chừng 10 mét rồi dừng lại, tay nó vẫn lia đèn pin săm soi. Năm người nằm dán mình xuống dưới đám cỏ cây lúp xúp, ánh đèn pin lướt trên đầu cả năm người. Tên lính không phát hiện thấygì. Lựa cơ hội khi tên gác quay mặt vào phía trong, tôi vọt lên hạ gục hắn xuống ngay lòng chiến hào. Lập tức toàn đội lao về hai phía chiến hào, tôi tiến lên đánh hầm đầu cầu, anh em cũng lao nhanh vào giữa trận địa. Thủ pháo tới tấp ném vào nơi địch đồn trú, có những bóng địch vội lao như bay ra ngoài, chúng tôi bắn đuổi theo. Sau gần 15 phút cả tổ đã hoàn toàn làm chủ trận địa, diệt 13 tên tại chỗ. Năm anh em đều an toàn. Mọi người sục sạo tiễu trừ, phá hủy vũ khí của địch và thu chiến lợi phẩm. Chúng tôi thực sự quan tâm nhiều hơn đến đồ ăn như thịt hộp, đường sữa, thuốc quân y, thuốc lá. Thời kỳ này cả đại đội đều đói và thiếu thốn mọi thứ, 5 anh em lấy ba lô của địch chất đầy những nhu yếu phẩm thiết yếu nhanh chóng rời trận địa… Trong lúc đói, hậu phương thì đã lùi xa nay được nhiều chiến lợi phẩm cần thiết ai cũng quên hết mệt nhọc. Sau khi hoàn thành nhiệm vụ, cả tổ rút về đài quan sát 1 nơi anh Quang và tổ điện đài đang đợi, rồi tiếp tục di chuyển về Khang Khay.
Thời điểm này, trung đoàn cơ bản đã rút về Kỳ Sơn củng cố. Đã gần một năm trời luồn sâu vào lòng địch, bám địch, chặn địch. Giờ đại quân của chúng đã nống lấn chiếm gần hết khu vực Phôn-xa-vẳn. Nay Đại đội 24 lại rút ra vùng chúng lấn chiếm để đánh chúng, liên tục hết trận này đến trận khác không ngơi nghỉ.
Cuối tháng 12/1969, anh Quang cùng 1 tổ nhận lệnh hành quân về trung đoàn tại Kỳ Sơn nhận thêm quân và huấn luyện bố sung, số còn lại vẫn bám địch, đánh địch.
Đầu năm cả đại đội có trên dưới 100 tay súng. Trọn một năm quần nhau với địch, nhiều anh em đã ngã xuống; số bị thương về tuyến sau, số ít bổ sung cán bộ chỉ huy cho các đơn vị. Giờ còn hơn mươi tay súng, dù ít chúng tôi vẫn bám trụ tại Khang Khay giam chân địch, bảo vệ đắc lực cơ sở cách mạng của bạn. Một thời gian ngắn sau đó chúng tôi cũng được lệnh rút về củng cố ở Mường Xén, Nghệ An. Nghỉ ít bữa lấy lại sức, rồi lại hối hả trở lại mặt trận lo những trận đánh giành và giữ Cánh Đồng Chum – Xiêng Khoảng cho bạn.
Trung tá Vi Đức Cường (kể) Đại tá Trần Phong (ghi)
