Ngày Xuân ở bản mường Thong,Xavannakhet/lào
Mới vừa chôn cất thằng Điện, thằng Quảng dưới chân đèo Văng Mu xong, thì nhận được điện khẩn của BCH đơn vị. Tôi vội vã quay về hậu cứ. Tưởng việc gì quan trọng, té ra các ông trong Ban chỉ huy tiểu đoàn, cử tôi dẫn theo một số anh em vào bản làm công tác dân vận và đổi thực phẩm cho đơn vị, chuẩn bi đón Tết. Bởi lẽ, tôi có biết chút ít tiếng Lào.
Ba anh em tôi, Biên, Long mang trên vai lỉnh khỉnh, nào là mấy miếng xăm, lốp ô tô, ống pháo sáng, dao kéo, bút, mực, giấy và không quên mang theo một bao muối ăn để làm quà cho dân bản. Đúng vào thời điểm này, muối ăn họ còn quý hơn cả vàng bac.
Bọn tôi tìm đến bản Mường Thong để làm công tác dân vận. Bản này, nằm phía tây tỉnh Savanakhets, phía Nam sông Sepon, gần TT Mường Pìn. Bản này tuyền dân Lào Lum. Bản cách Cao điểm Văng Mu. Nơi bọn tôi công tác khoảng trên 10km. Chúng tôi phải lội qua mấy con suối cạn mà bom đạn và chất độc máy bay Mỹ đánh xác xơ. Vượt qua một đoạn ngầm, thấy xe chở hàng vào chiến trường của bộ đội ta bị máy bay Mỹ bắn cháy nằm ngổn ngang, đến xót cả ruột. Vượt qua Bản Bưởi vắng lặng không bóng người, qua một con dốc thì đến bản.
Bản Mường Thong khoảng 15 nóc nhà, do phò Cà Đeng làm trưởng bản. Bản bị bom đạn Mỹ đánh xác xơ. Bà con phải dời đi dời lại nhiều lần. Nhưng tình cảm của dân bản đối với bộ đội Việt nam ngày một bền chặt, thắm thiết. Tinh thần yêu nước của bà con ngày một lên cao.
Thấy lũ tôi đến, phò Cà Đeng – Trưởng bản mừng hết chổ nói: – Xăm pay lục phô Khôi ( Chào con ông Khôi). Sau này tôi mới biết ông cụ nhà tôi thường đến các bản. Bởi ông còn phụ trách công tác dân vận của Binh trạm. Ông thường lui tới để vận động bà con đi gùi hang cho cách mạng. Bà con các bản thường gửi “thuốc lá bọ” cho ba tôi.
Nhớ lần, Nọng Xinhom con gái phò Cà Đeng mang một con gà trống to đùng đến biếu cho Ba tôi. Ông già đi vắng. Xinhom cứ khư ôm gà ngồi đợi mãi bên bờ suối. Mặc dầu tôi bảo tôi là con ông Khôi,!xin nhận giùm. Nhưng Nàng không tin và không chịu giao gà. Người dân tộc vồn là thế.
Ông Cà Đeng năm đó khoảng 60 da ngăm đen, rắn chắc như cây lim cây gụ. Nhà có 5 người. Vợ của ông bị róc két máy bay Mỹ giết hại khi đang làm nương. Hai đứa con trai đều đi lính cách mạng Lào. Còn con gái út ở nhà với Ông. Cô con út trẻ măng, da dẽ trắng trẽo, tên Xi Nhôm, đẹp còn hơn những cô gái Việt bên mình. Thấy tôi đến, mặc dầu trời lạnh cóng, Xi Nhôm vẫn rũ các bạn cùng đi xuống suối tắm. Tôi thấy lạ hỏi. Pò Cà Đeng nói:
– Con gái Lào quý khách lắm. Thấy bộ đội Việt Nam đến dù trời rét mấy họ cũng đi tắm cho được.
Một hòi kẻng dóng lên. Từ những ngồi nhà sàn, những cô gái Lào xinh đẹp, đội trên đầu, những típ “Khâu liên, khâu chao” (cơm nếp, cơm tẻ) lục tục kéo đến nhà trưởng bản. Bước lên sàn, họ quỳ gối xuống, lết nhẹ nhàng, rồi trịnh trọng đặt những típ cơm trước mặt lũ tôi. Các cô cười tươi như hoa:
– “Xoi lửa phà là ngạn Việt” (giúp đỡ cán bộ Việt). Tôi vui vẻ:
– “Xăm phay nọng nơ” (Cảm ơn em).
Chiều đó, bọn tôi toả ra đi thăm và tặng muối cho các nhà dân. Đã dặn dò rất kỹ mà thằng Biên không hiểu sao lại để sót 2 gia đình, để cho bà con trách:
– Bà con bản mình, có chi thi chia đều, ăn chung uống chung. Răng nhà miềng không có muối?…. Nhà miềng không có con gái đẹp. …
Tôi đứng lặng, mặt đỏ gay, trừng trừng nhìn thẳng vào thằng Biên,hàm trách móc, rồi chắp tay xin lỗi bà con.
Tối hôm đó, thằng Long nhóm lửa, hì hục cắt dép suốt đêm. Mọi người xúm vào ướm thử, thích thú. Ông Cà Đeng vỗ vai tôi:
– Mình cảm ơn bộ đội, cho mình dép để đi gùi hang cho cách mạng.
Tôi hỏi:
– Đi gùi hàng bao nhiêu người? Đi Iâu không?
Ông trưởng bản xởi lởi:
– Đi hết, đi cả con nít nữa. Một chuyến đi mất hai tháng. Bản có đến bốn người chết, vì sốt rét.
Nọng XiNhom khoe:
– Ải Khởi ơi!… Nọng gùi đạn A12 dài dài, cao cao như này nè!….
Vừa nói em vừa đưa tay lên quá đầu. Nọng ChamPa khỏe:
– Ải Khởi ơi chuyến nì Nọng gùi được tất cả 10 quả A12 đó….
Nghe ông nói tôi thấy tự hào, xúc động, vì trong cuộc kháng chiến thần kỳ này, không chỉ có dân tộc mình, mà những dân tộc anh em cùng chung lưng đấu cật.
Thằng Long còn có thêm cái tài, cắt mấy miếng nhôm ống pháo sáng máy bay Mỹ, cưa xẻ làm lược tặng các em. Còn tỷ mẫn khắc tên Họ lên đó nữa. Các em ngắm ngía, chải thử thích thú.
Thằng Biên đang cắt tóc và vệ sinh tắm rửa cho lũ trẻ, chốc chốc liếc nhìn Xi Nhôm cười trêu:
– Xi Nhôm ơi, Hắc ải bò?… (yêu anh không?)
Xi Nhôm liếc nhìn tôi, rồi đưa bàn tay như lưỡi dao chém lên cổ:
– “Bò đạy” (Không được). Bò đạy!…
Dường như mọi cô gái Lào ở đây đều hiểu được kỷ luật sắt về công tác dân vận của bộ đội Việt Nam giai đoạn này.
Còn tôi, vận động thanh thiếu niên dọn dẹp vệ sinh, khai phong làng bản. Một số chặt tre nứa thưng lại hàng rào, lợp lại những nhà bị dột nát. Các em làm việc tự giác vui vẻ. Tôi hý hoáy lấy bút mực viết vẽ khẩu hiệu. Không quên chọn một nhánh cây, rồi cắt những bông mai giấy và làm luôn 2 con bồ câu trắng bằng bông đính lên trông đẹp mắt. Xem ra tiết mục này bà con thấy lạ, ùa lại xem và khen:
– Ngam lai ải Khởi ơi!…
Các người đẹp Chămpa, XiNhoom xin được cùng làm.
Thấy mọi người gần gủi, thân thiện, tôi cũng hứng lên đọc mấy câu thơ lục bát dí dỏm, phá trộn cả tiếng Lào tiếng Việt. Mọi người nghe xong ôm bụng cười:
– Phò ơi xích lại gần đây
Xoi lửa Ải Nọng tu cay nhầy nhầy
Khậu niêu một típ cho đầy
Lục kín im lẹo Lục bay mưa hườn
Tạm dịch:
Bố ơi xích lại gần đây
Giúp đỡ anh em con gà thật to
Cơm nếp một típ cho đầy
Con ăn nó bụng con đi về nhà
Nghe xong XiNhom và ChamPa cười ngặc ngẻo rồi chạy nhanh về nhà xách đến một típ xôi và con gà trống to đùng rồi vui vẻ đọc lại câu thơ:
– “Xoi lửa Ải Nọng tu cay nhầy nhầy”.
Mình tức cười vội đẫy lại nói:-
– Anh đùa đó… Các anh không lấy mô em ơi!..
Đêm buông xuống, trên bản MườngThong, những cơn gió lạnh quất vào rừng nghe sàn sạt. Trên sàn nhà Po Ca Đeng, bọn tôi cùng gia đình nằm chen chúc nhau. Xi Nhôm cạnh thằng Biên nói cười rôm rả. Một lúc, cô ta bật dậy, lấy ruột nghé gạo đặt phân chia ranh giới giữa hai người, rồi cười nói:
– Bộ đội không được bỏ chân sang đây!…
Tôi cắn môi cười. Rồi mọi người yên ngủ giữa rừng đêm. Dầu nơi đây vẫn vọng về tiếng bom đạn thù .
Chúng tôi lại phải chia tay bản làng đầy lưu luyến. Mọi người không quên gửi lời hỏi thăm bố tôi. Họ còn gửi cho cụ vài liếp thuốc hút, còn cho đơn vị một con lợn to nữa.
Đang tham gia nuôi quân cho đơn vị, bổng nhiên trên nhà BCH Tiểu đoàn có tiếng ồn ào, có cả tiếng Lào. Tôi ngước nhìn lên. Nọng Xi Nhôm đứng ngay trước mặt:
– Ải Khởi ơi!..Ải Biên bay xay? (Anh Biên đi đâu?). Tôi trả lời bằng tiếng Lào:
– Bò hụ….Không biết). Xi Nhôm hất hàm nói:
– Anh Biên “Hắc nọng”(yêu em). Anh Biên cầm tay em! Em đến bắt đền. …
Tôi chột dạ. Thôi chết rồi, lại mắc phải sai lầm về công tác dân vận. Hồi ở Binh trạm ba tôi dặn:
– Chớ cầm tay con gái Lào tỏ tình. Họ bắt đền đó!.. Kỷ luật đó!….
Một lúc, Chính trị viên Tiểu đoàn gọi tôi lên viết bản kiểm điểm. Ông ta bảo:
– Cậu dẫn tổ đi làm công tác dân vận mà để đồng chí Biên phạm phải sai lầm lớn như vậy à?
Tôi cãi:
– Tôi không biết việc đó.
Ông Chảy CTV bứt tóc, xuýt xoa:
– Bây giờ đơn vị làm chi có trâu, bò và 1 tạ muối để đền cho người ta…
Vài ngày sau, tôi nhận được điện thoại của ba tôi từ Binh trạm 32 điện vào, kèm theo một cuốn sách về “Công tác dân vận”. Qua điện thoại, ông dặn tôi:
– Công tác dân vận cực kỳ phức tạp, cần phải học hỏi, cùng ăn, cùng ở, cùng làm với dân. Phải biết phong tục tập quán của Họ….
Tôi nói với ông:
– Suốt ngày đêm phải gửi mặt cho đất, gửi thân cho đường, còn thời gian đâu mà học.
Vài ngày sau, không còn thấy thằng Biên đâu nữa. Nghe phong thanh hắn bị kỹ luật và bị điều đi nơi khác. Nghĩ cũng thương Hắn mà cũng đành chịu.
Nhân Kỷ niệm 50 năm Quốc Khánh Nước Cộng Hoà Nhân Dân Lào 2/12/2025, đôi dòng, nhớ lại những ân tình khó nguôi ngoai trên đất nước Chămpa mến yêu.
TK
Lệ thuỷ mùaĐông 2026
ĐC Trần Khởi thôn Phong Giang, Xã Lệ thuỷ, tỉnh Quảng Trị. ĐT: 0815886432
