Chiều ngày 5/11/1973, tại khu đóng quân của Đoàn Chuyên gia quân sự 565 trong một cánh rừng Nam Lào, Phòng Chính trị Đoàn 565 đang họp bàn kế hoạch giúp quân khu Nam Lào tuyên truyền, giáo dục thắng lợi của Hiệp định Viêng Chăn năm 1973 về lập lại hoà bình, thực hiện hoà hợp dân tộc ở Lào, thì đồng chí Châu Luân, Chủ nhiệm Chính trị Đoàn 565 xuống thông báo: Đồng chí Phạm Bá Hiến lên gặp Chính ủy, Tư lệnh Trần Quyết Thắng.
Trên đường lên gặp Chính ủy, tôi rất hồi hộp không biết có việc gì? Nhưng nhìn nét mặt vui vẻ của Chủ nhiệm Chính trị, tôi thấy yên tâm.
Chẳng mấy chốc phòng làm việc của Chính ủy hiện ra trước mặt, tôi nhìn qua cửa sổ, thấy Chính ủy đang cặm cụi làm việc. Tôi mạnh dạn gõ cửa, Chính ủy nói vọng ra:
– Mời đồng chí vào!
Tôi bước vào phòng làm việc của Chính ủy giơ tay chào:
– Báo cáo Chính ủy, tôi có mặt!
Với phong thái ung dung, niềm nở vốn có, sau khi hỏi han sức khỏe, công việc đang làm, Chính ủy nói: “Thực hiện chủ trương của Tổng Quân ủy và Bộ Tư lệnh tối cao Lào, Đảng ủy, Bộ Tư lệnh Quân khu Nam Lào quyết định tổ chức Đại hội Chiến sĩ thi đua để tổng kết phong trào thi đua: “Đơn vị 3 giỏi”, “Chiến sĩ 3 giỏi”; phát động phong trào thi đua yêu nước mới, thời gian vào cuối tháng 12/1973. Địa điểm tại bản Mường Pạc Đi, huyện Lầu Ngam, tỉnh Salavan. Đoàn ta có nhiệmvụ giúp đỡ quân khu tổ chức thành công đại hội. Tôi vừa ký quyết định thành lập tổ công tác giúp bạn do đồng chí Ngô Huân, Phó Chính ủy đoàn làm Tổ trưởng. Nhận thấy, đồng chí là một cán bộ chuyên gia tuyên huấn có nhiều kinh nghiệm, nhiệt tình, chúng tôi thống nhất cử đồng chí làm Thư ký tổ công tác. Thư ký là cầu nối, gắn kết giữa Tổ công tác với Ban Tổ chức đại hội. Đồng chí về thu xếp công việc, chuẩn bị quân, tư trang cần thiết, tuần sau ta lên đường….
6 giờ sáng ngày 15/11/1973, Tổ công tác chúng tôi khởi hành. Trời Nam Lào đầu mùa khô trong xanh. Sau hơn 4 giờ đồng hồ xe đã đưa chúng tôi đến vị trí tập kết an toàn. Bản Mường Pạc Đi nằm trong một thung lũng bằng phẳng dưới rừng cây đại ngàn tựa lưng vào dãy núi Sết hùng vĩ, bầu trời trong xanh ngắt lúc buổi sáng và chuyển sang màu tím thẫm lúc ban chiều. Có thác Sết, nước đổ từ trên cao xuống trong vắt như một dải lụa trắng phau. Sáng sớm, mặt trời nhô lên, chiếu vào thác nước tạo nên cảnh sắc huyền ảo. Đêm khuya tiếng thác vọng về, lúc xa, lúc gần, rì rào như gió thổi.
Địa điểm tổ chức đại hội nằm trong khuôn viên rộng hơn 10.000 m². Tiểu đoàn công binh của quân khu đã được điều động về xây dựng hội trường và nơi ăn nghỉ cho các đại biểu. Hội trường mới, khang trang, nằm ở trung tâm, cửa quay về hướng đông, theo phong tục của người Lào. Cạnh hội trường là vị trí của Ban Tổ chức, khách mời, các cơ quan giúp việc phục vụ đại hội. Xung quanh bố trí đại biểu của 7 tỉnh và các đơn vị trực thuộc. Tuy vật liệu xây dựng bằng tranh tre, nứa, lá, khai thác tại chỗ, dựng theo dạng dã chiến nhưng nhìn tổng thể rất đẹp mắt.
Sau một ngày nghỉ ngơi, chúng tôi bắt tay vào công việc. Mở đầu bằng cuộc họp, do đồng chí Xamản Vihakệt, Chính ủy, Tư lệnh Quân khu chủ trì. Đồng chí Trần Quyết Thắng, Chính ủy, Tư lệnh và Tổ công tác Đoàn 565 tham dự. Sau khi nghe đồng chí Phó Chính ủy Quân khu, Phó Ban Tổ chức đại hội báo cáo kế hoạch tổ chức đại hội, những việc đã làm, nhiệm vụ trọng tâm thời gian tới, hội nghị sôi nổi thảo luận, đồng chí Trần Quyết Thắng phát biểu: “Đoàn 565 chúng tôi hứa sẽ mang hết nhiệt tình, trách nhiệm, cùng với các đồng chí tổ chức thànhcông đại hội”. Đồng chí Xamản Vihakệt kết luận hội nghị, giao nhiệm vụ cho các cơ quan quân khu. Phòng Tuyên huấn được giao là cơ quan thường trực của Ban Tổ chức đại hội.
Sau cuộc họp, đồng chí Sạ Vàng, Trưởng phòng Tuyên huấn Quân khu chia sẻ với tôi: “Đại hội chiến sĩ thi đua lần này có ý nghĩa rất quan trọng, quy mô lớn chưa từng có. Phòng Tuyên huấn được giao nhiệm vụ nặng nề. Anh em trong phòng vừa thiếu lại vừa yếu về trình độ chuyên môn, chúng tôi lo lắm…”. Tôi động viên đồng chí Sạ Vàng: “Anh yên tâm, chúng ta đồng lòng, hợp lực, cùng làm công việc dù khó khăn đến mấy cũng hoàn thành”.
Ngay sau đó, giữa Ban Tổ chức đại hội với Tổ công tác Đoàn 565 bàn thảo về chương trình, nội dung đại hội. Trọng tâm là thảo luận bản dự thảo báo cáo tổng kết phong trào thi đua, và nội dung chuẩn bị các báo cáo điển hình của tập thể và cá nhân. Khi xuống hội trường, thấy anh em tuyên huấn đang loay hoay kẻ, vẽ khẩu hiệu, mất rất nhiều công sức và thời gian. Tôi bàn với anh em, cắt chữ theo kinh nghiệm của cánh tuyên huấn Việt Nam, vừa nhanh, vừa đẹp. Tôi nói “anh em cắt sẵn mấy bộ chữ cái, bộ dấu, to, nhỏ, kiểu chữ khác nhau. Khi dán nội dung khẩu hiệu vào, các đồng chí lấy ra, ghép lại thành nội dung khẩu hiệu đó”. Anh em nhất trí làm theo rất hiệu quả.
Đồng chí Xamản Vihakệt có ý định nấu kẹo lạc, phân phối cho các đại biểu cải thiện thêm, nhưng Phòng Hậu cần Quân khu nấu mấy lần không thành. Thấy thế, đồng chí Nguyễn Thành, Trưởng ban Tuyên huấn Đoàn 565 báo cáo với đồng chí Xamản Vihakệt: Ở đoàn 565, có đồng chí Phạm Bá Hiến biết nấu kẹo lạc. Chả là, anh Thành biết gia đình tôi có nghề thủ công chuyên nấu kẹo lạc. Đồng chí Xamản Vihakệt nói với anh Thành về trao đổi với đồng chí Hiến xem thế nào?
Tôi còn nhớ, vào một buổi chiều, đồng chí Xamản Vihakệt xuống tận chỗ tôi làm việc. Đồng chí thân mật thăm hỏi sức khoẻ, tình hình gia đình và cách nấu kẹo lạc. Sau khi nghe tôi trình bày, đồng chí nói: “Thế thì tốt rồi, chuyên gia kẹo lạc đây chứ còn tìm đâu nữa. Đồng chí giúp chúng tôi nhé”. Trước khi ra về đồng chí còn dặn dò thêm:“Làm chuyên gia chính trị, quân sự giỏi nhưng cũng phải biết nhiều việc khác, như vậy mới tốt”.
Ngày hôm sau, tôi xuống Phòng Hậu cần, gặp trưởng ban quân nhu và anh chị em được phân công nấu kẹo lạc để tìm hiểu và trao đổi cách nấu kẹo. Trưởng ban quân nhu cho biết: “Chúng tôi đã chuẩn bị hơn 200kg lạc, hơn 200kg đường. Đã nấu thử mấy lần mà không thành kẹo lạc?”. Tôi đề xuất luôn: “Hãy chuẩn bị cho tôi mấy cái xoong, mấy cái chậu, mấy cái mẹt, đóng mấy cái khung gỗ hình vuông (cạnh 0,5m x cao 0,2cm), mấy cái ống tre bằng cổ tay dài 0,7m, mấy cái thước kẻ dài bằng ống tre, dao và nguyên liệu gồm: lạc, đường, nước trắng, nước cốt chanh và mấy kg bột mỳ rang chín… Ngày mai ta nổi lửa”.
Hôm sau tôi xuống bếp từ sáng sớm, mọi thứ đã được bày ra sẵn, mọi người đang chuẩn bị bếp núc. Tôi bắt tay vào công việc. Anh em quây xung quanh quan sát. Vừa nói, tôi vừa làm: “Đầu tiên ta bắc xoong lên bếp lửa, khi xoong nóng già, dùng một cái bát đong lạc đố vào xoong, lấy đũa đảo đều, lạc có mùi thơm, chuyển sang màu cánh gián, đổ lạc ra chậu, dưới chậu lót tấm vải, ủ kín lại, chờ cho lạc nguội, đổ ra cái lia, dùng hai bàn tay chà, sát, sàng sảy cho vỏ lạc bay ra hết, đổ lạc vào chậu để chuẩn bị nấu kẹo.
Tiếp theo, đặt xoong lên bếp lửa, lấy bát đong đường đổ vào xoong, cho nước trắng, nước cốt chanh vừa đủ, dùng đũa khuấy đều, tạo thành hỗn hợp đặc sền sệt, lấy ra một giọt, thả vào bát nước nguội, nó vón thành cục, nhấm thử, thấy giòn tan là được.
Ta tắt lửa, lấy bát đong lạc đổ vào xoong theo tỷ lệ 1:1 (1 lạc, 1 đường), khuấy đều cho lạc và hỗn hợp đường quện vào nhau, đổ chúng vào khuôn, dưới khuôn lót lớp lá chuối (hoặc giấy), rắc lớp bột mỳ lên trên, đổ kẹo vào khuôn, tiếp tục rắc lớp bột mỳ lên mặt khuôn, lấy ống tre lăn đi, lăn lại, khi kẹo bớt nóng, đổ kẹo ra khỏi khuôn, dùng thước kẻ và dao cắt kẹo thành từng thanh, theo ý muốn. Đó là quy trình nấu một mẻ kẹo lạc, anh, chị em vỗ tay tán thưởng. Đồng chí trưởng ban quân nhu tươi cười cảm ơn tôi, và mời mỗi người một thanh kẹo ăn thử. Ai tấm tắc khen: “Kin xẹp” nghĩa là ăn ngon.
Công tác chuẩn bị đại hội bước vào giai đoạn cao điểm, lãnh đạo phân công tôi cùng với đồng chí Khăm Đeng – cán bộ Phòng Tuyên huấn Quân khu xuống huyện Lầu Ngam, bồi dưỡng ông Cô La Căn làm báo cáo viên điển hình. Tôi yên tâm vì đồng chí Khăm Đeng nguyên là Chính trị viên huyện đội Lầu Ngam, lại thạo tiếng Việt. Các đồng chí lãnh đạo, chỉ huy huyện đội đón tiếp chúng tôi rất chu đáo. Hai chúng tôi được bố trí ở chung một phòng với ông Cô La Căn, để tiện trao đổi công việc. Đồng chí huyện đội trưởng cho chúng tôi biết: “Ông Cô La Căn là Trạm trưởng, Trạm giao thông liên lạc liên tỉnh Salavan và Tàven Oọc (Sê Kông). Nơi đây là ngả đường rất quan trọng, cán bộ, bộ đội Lào, Việt Nam đi lại nhiều. Địch coi đây là một trọng điểm. Chúng lập nhiều đồn, bốt, kiểm soát rất nghiêm ngặt. Gọi là trạm giao liên nhưng quân số ít, không có lán, trại riêng, tất cả đều ở trong nhà dân. Ông Cô La Căn dũng cảm, hoạt động khôn khéo, biết dựa vào dân. Trạm của ông hoạt động hơn 20 năm nay, chưa bị đứt, gãy bao giờ. Bản thân ông đã trực tiếp dẫn đường cho hàng ngàn lượt cán bộ, bộ đội qua lại địa bàn an toàn. Ông đã nhiều lần được cấp trên khen thưởng. Huyện đội bầu cử ông là đại biểu đi dự đại hội chiến sĩ thi đua quân khu sắp tới…”
Mấy ngày đầu, ăn, ở làm việc với chúng tôi, ông ít nói, khi đã “quen hơi, bám tiếng”, ông mới tâm sự. Ông kể: “Ông sinh ra ở bản Pạ Làng, bên kia dãy núi Sết, thuộc huyện Tha Teng, tỉnh Tàven Oọc. Nhà ông nghèo lắm, bố ông chết sớm vì đói khát. Sau một thời gian mẹ ông ốm chết vì không có cơm ăn, thuốc uống. Năm lên 10 tuổi ông phải đi ở cho nhà giàu trong bản. Lớn lên ông phải đi phu, lao động khổ cực. Thế rồi, phong trào yêu nước của ông Com-ma-đam lan rộng, ông tình nguyện tham gia. Nhưng chẳng được bao lâu thì phong trào bị dập tắt. Bọn lính Pháp và tay sai lùng sục, bắt bớ, giết hại những người tham gia phong trào yêu nước. Ông phải vượt qua núi Sết, sang bản Pà Lèng, bộ tộc người Alak, huyện Lầu Ngam làm ăn sinh sống, lấy vợ, đẻ con ở đấy. Một hôm, ông được tin, bộ đội Ítxala và bộ đội Việt Nam đã giải phóng quê hương ông khỏi ách kìm kẹp của giặc Pháp và tay sai. Ông về bản cũ, xin tổ chức cho tiếp tục hoạt động trong phong trào. Ông được giao nhiệm vụ làm chiến sĩ giao thông liên lạc, dẫn đường chocán bộ, bộ đội Lào, Việt Nam vượt qua núi Sết sang vùng Lầu Ngam đánh giặc. Thời gian sau, ông được tổ chức tán thưởng, giao cho ở lại quê vợ, xây dựng cơ sở kháng chiến và tổ chức trạm giao thông liên lạc liên tỉnh Salavan – Tàven Oọc (Sê Kông). Địch phát hiện gia đình ông là đầu mối đưa đón cán bộ, bộ đội qua lại vùng này. Chúng khủng bố gia đình nhưng nhờ có bà con trong bản đùm bọc, che chở, ông và gia đình thoát nạn. Ông phải đưa vợ con về bên quê nội. Trạm giao thông liên lạc của ông phải chuyển vào rừng sâu, hoạt động bí mật. Có lần ông đi công tác một mình, đến ngã 3 Lầu Ngam thì bị địch phục bắt. Chúng đưa ông về đồn, tên đồn trưởng dụ dỗ nhiều lần không được, chúng quay sang tra tấn đánh đập ông dã man. Ông cắn răng chịu đòn kiên quyết không khai ra trạm giao thông liên lạc do ông phụ trách. Không có chứng cứ, chúng giam giữ ông một thời gian, sau đó phải thả ông ra. Ông về tiếp tục hoạt động…”
Ngừng một lát, nhấp hết chén rượu, ông kế tiếp: “Vào khoảng giữa năm 1959, được Mỹ hỗ trợ, phe đối lập phá hoại Chính phủ Liên hiệp và sự hòa hợp dân tộc ở Lào bắt giam một số cán bộ lãnh đạo Mặt trận Lào yêu nước. Ở Nam Lào, chúng đóng đồn bốt khắp nơi, xây dựng hệ thống gián điệp, chỉ điểm, tổ chức lính đi đàn áp, kìm kẹp nhân dân, khủng bố những người theo Mặt trận Lào yêu nước.
Theo chủ trương của trên những người kháng chiến cũ bị lộ, tạm lánh vào rừng xây dựng căn cứ kháng chiến. Riêng ông được cấp trên giao nhiệm vụ ở lại bản, hoạt động hợp pháp, tuyên truyền, vận động nhân dân giữ vững lòng tin vào Cách mạng, ủng hộ kháng chiến, làm công tác binh vận, lôi kéo lính bản mang súng của địch, chạy vào rừng với dân quân, du kích.
Năm 1967, quân ngụy Lào và lính đánh thuê Thái Lan dưới sự yếm trợ của không quân Mỹ đánh chiếm được huyện Lầu Ngam. Chúng củng cố và xây thêm nhiều đồn bốt. Trạm giao thông liên lạc của ông phải rút vào trong hang đá, hoạt động chủ yếu vào ban đêm. Một hôm, ông nhận nhiệm vụ, trực tiếp dẫn đường cho đoàn cán bộ cao cấp, từ Tàven Oọc (Sê Kông) vượt núi Sết sang tỉnh Salavan công tác. Trời sẩm tối, đoàn vừa xuống lưng chừng núi Sết thì nhận được tín hiệu từ cơ sởbáo ra: Địch đang phục kích dưới chân núi. Đoàn cán bộ chưa kịp dừng lại thì bị địch truy đuổi. Nhờ có dân bản ra ứng cứu, dẫn chúng tôi vòng qua một khe núi, bơi qua suối thoát vào rừng an toàn…”
Ông Cô La Căn ngừng lời. Tôi trao đổi với đồng chí Khăm Đeng: Nghe câu chuyện của ông Cô La Căn vừa kể tôi rất khâm phục, thành tích của ông xứng đáng được vinh danh. Đồng chí viết giúp ông bản báo cáo gửi về tiểu ban nội dung. Tôi bồi dưỡng cho ông về kỹ năng báo cáo trước đại hội. Đồng chí Khăm Đeng vui vẻ nói: “Hến đi” (nghĩa là đồng ý).
Ngày 28/12/1973, Đại hội Chiến sĩ thi đua Quân khu Nam Lào long trọng khai mạc. Nhiều đại biểu chiến sĩ tiêu biểu được lên báo cáo thành tích. Bài phát biểu của ông Cô La Căn thật ngắn gọn và súc tích. Khi ông dừng lời cả hội trường vỗ tay vang dội làm người chiến sĩ già Cô La Căn xúc động… Không khí đại hội hết sức ấn tượng. Các đại biểu dự đại hội và nhân dân địa phương lần đầu tiên được chứng kiến quang cảnh tưng bừng của đại hội. Đại hội tạo ra khí thế cách mạng sôi nổi để cùng với quân và dân cả nước tiến lên giành thắng lợi hoàn toàn. Kết quả đại hội được đánh giá cao, anh em Đoàn 565 rất tự hào về những đóng góp của mình cho sự thành công đó. Đảng ủy, Bộ Tư lệnh quân khu Nam Lào cũng đánh giá cao sự giúp đỡ của Đoàn 565. Trong cuốn lịch sử Đoàn 565 chuyên gia quân sự trên chiến trường Nam Lào của Viện Lịch sử Quân sự – Bộ Quốc phòng Việt Nam, có đoạn viết: “Cuối năm 1973, Đoàn 565 còn giúp Đảng ủy, Bộ Tư lệnh quân khu Nam Lào tổ chức thành công đại hội chiến sĩ thi đua ở Mường Pạc Đi”.
Đại tá Phạm Bá Hiến
