Đầu mùa mưa 1969, Trung đoàn 866 chủ trương nhớ chốt Phu Xa Coi nhằm đánh giá mức độ “phản ứng” của địch đồng thời nâng cao một bước khả năng chiến đấu của bộ đội. Đơn vị thực hiện Đại đội 2, Tiểu đoàn 7. Hình thức tác chiến: Mật tập.
Phu Xa Coi là một quả núi ba mặt vách đá, hiểm trở, xung quanh là rừng già bạt ngàn, ở giữa nhô lên quả núi đá bướng bỉnh. Đứng ở Phu Xeo nhìn về phía nam, bên trái là dãy Phu Hua Xạng (núi đầu voi), bên phải là dãy núi Bản Phôn, ở giữa, lùi về phía sau là Phu Xa Coi, cái chốt cổng gác vào Phu Pha Xay – Long Cheng – Sảm Thông của địch. Điểm cao này ta và địch đã nhiều lần giành giật, những trận chiến ác liệt đã diễn ra ở đây. Kết thúc mùa khô 1968, ta rút ra củng cố, để ngỏ Phu Xa Coi, địch chiếm lại.
Đồng chí Đặng Ngọc Lâm – Phó Chính ủy Trung đoàn xuống trực tiếp chỉ huy và giao nhiệm vụ cho tiểu đoàn. Đồng chí Mạc Mạnh – Tiểu đoàn trưởng chỉ huy Đại đội 1, Đại đội 3 tác chiến hướng Bản Na. Đồng chí Chu Ký – Tiểu đoàn phó bị thương chuyến về tuyến sau. Ở lại còn đồng chí Nguyễn Thế Lâm – Đại đội trưởng Đại đội 1 mới được bổ nhiệm làm Tiểu đoàn phó, đồng chí Bùi Văn Soạn – Chính trị viên trưởng và đồng chí Liễu Quang Khải – Chính trị viên phó Tiểu đoàn.
Tiểu đoàn bộ đóng tại Nam Phu Xeo. Đại đội 2 đóng cách tiểu đoàn khoảng 1 km, ở khu đồi thông. Chỉ huy Đại đội 2, gồm anh Nguyễn Trọng Lược – Đại đội trưởng, anh Nguyễn Hữu Cõi – Đại đội phó, anh Hà Văn Hày – Chính trị viên trưởng, anh Nguyễn Ngọc Sơn – Chính trị viên phó.
Tranh thủ thời gian, anh em luyện tập một số khoa mục phục vụ cho nhiệm vụ chiến đấu mật tập, hành quân đêm, kỹ năng tiềm nhập bí mật bất ngờ, trang bị gọn nhẹ, cơ động nhanh, nổ súng tấn công dũng mãnh…
Trong khi bộ đội huấn luyện, các đồng chí chỉ huy nghiên cứu trên bản đồ và tổ chức trinh sát thực địa. Đoàn đi trinh sát gồm các đồng chí chỉ huy đại đội (Đồng chí Sơn – Chính trị viên phó ở lại) có 2 trinh sát và 1 chiến sĩ 2W của tiểu đoàn xuống tăng cường, 1 số cán bộ trung đội, tiểu đội và 1 y tá. Sau 4 ngày tiếp cận, anh em nghe rõ tiếng chúng ho hắng, nói chuyện, tiếng đi lại bình bịch, lù lù trong đêm, mùi cơm xôi thơm nức. Trận địa của chúng có 1 lớp giao thông hào sâu chừng 1 mét, thông với 4 hầm ngủ có đắp ụ đất che chắn. Hỏa lực có 2 khẩu cối 60mm, 1 khẩu đại liên, 1 khẩu DKZ57, quân số khoảng 14 – 15 tên. Nói chung trận địa của chúng khá chắc chắn. Đỉnh đồi khá rộng, nhấp nhô. Do địa hình đá lởm chởm, 3 mặt dốc đứng nên chúng có phần chủ quan.
Đoàn trinh sát về báo cáo, Phó Chính ủy Lâm yên tâm. Đơn vị đắp sa bàn, lên phương án tác chiến cụ thể. Các trung đội họp, quán triệt nhiệm vụ, xây dựng quyết tâm, khí thế đơn vị lên cao.
Bấy giờ là đầu tháng tư, người Lào chuẩn bị đón tết Bunpimay. Đã có những trận mưa rào đầu mùa, bầu trời như được rửa sạch trong vắt, núi rừng xanh thăm thẳm. Đứng ở tiểu đoàn bộ nhìn vào Phu Xa Coi nét căng, rõ mồn một. Mấy chiếc dù pháo sáng trên ngọn cây rừng, gió bay phấp phới trắng như những cánh cò. Đêm đêm máy bay C130 thả pháo sáng ngoài đường 7, săm soi ô tô của ta. Chúng lượn rù rì dai dẳng, đạn 20 ly bắn ra đỏ lừ thia lia như bò đái. Những chiếc dù bay theo chiều gió rồi độp xuống vướng trên ngọn cây. Hình ảnh này đã quá quen thuộc với mọi người lính. Trung đoàn chỉ thị ngày N trước tết té nước. Nhưng có một sự số hy hữu: Hàng ngày mọi người đều nhìn rõ mấy chiếc dù pháo sáng chấp chới phía trước tiền duyên Phu Xa Coi, không ai để ý chi tiết. Vì thực tế dù pháo sáng vướng trên ngọn cây rừng thì nhan nhản. Lâu thì vài chục ngày, chóng thì vài ngày, gặp trậnmưa dông thì chúng tụt xuống mất hút. Không ai công đâu mà đếm. Riêng ông Soạn phát hiện cánh rừng phía trước Phu Xa Coi thiếu mất một chiếc dù. Tại sao nay chỉ còn 5 chiếc, đi đâu mất 1 chiếc? Truy hỏi đoàn trinh sát, quả đúng có vài anh em lúc quay về đã trèo lên cây kéo lấy một chiếc dù. Ông Soạn như giẫm phải kiến lửa, đứng ngồi không yên, liên tục lấm bẩm: chết rồi, thế này thì chết rồi, còn đánh đấm gì. Ngược lại, Phó Chính ủy Lâm cho rằng không có vấn đề gì… Ông Soạn khăng khăng: Ở trên cao, nó nhìn xuống rõ mồn một 6 cái dù không bão giông mà tự nhiên mất 1 cái, chúng sẽ nghi ngờ. Chúng biết bộ đội ta rất thích dù. Từ đó chúng sẽ tăng cường lực lượng, hỏa lực, củng cố hầm hào, cảnh giác hơn. Ông kiên quyết đề nghị hoãn đánh Phu Xa Coi. Những cuộc họp liên tiếp diễn ra, tranh luận quyết liệt. Có một vài ý kiến cho rằng nên xem xét kỹ ý kiến đồng chí Bùi Soạn, nhưng đa số đồng tình với đồng chí Phó chính ủy. Thời ấy ai bàn lùi thì chắc chắn không có đường tiến thân! Ông Soạn một mình bảo lưu ý kiến “chưa đánh”.
Phải mất mấy ngày tranh luận, xin ý kiến trung đoàn, ngày N phải lùi lại hơn một tuần. Ông Soạn bị đánh giá là “sa sút ý chí chiến đấu”, không được trực tiếp xuống chỉ huy Đại đội 2 mà chờ xem xét kỷ luật. Ông Soạn, một chiến sĩ giải phóng quân đi từ năm 1946, khi mới 15 tuổi, nhà quá nghèo, mù chữ… Bao nhiêu năm trận mạc. Ông Mạc Mạnh – Tiểu đoàn trưởng kể rằng năm 1952, đơn vị ông có phong trào học tập gương chiến đấu của đồng chí Bùi Soạn, đánh chìm một tàu chiến của Pháp, diệt hơn 100 tên lính lê dương trên sông Luộc. Đơn vị đã đề nghị Nhà nước tuyên dương Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, nhưng ông lấy bà vợ trẻ, xinh đẹp, con địa chủ nên trượt hết. Mãi đến tận bây giờ ông vẫn chỉ là Chính trị viên Tiểu đoàn với quân hàm thượng úy!
Cuối cùng ngày “N” cũng được quyết định.
Ngày ngày ông Soạn ra gốc cây thông già nhìn về hướng Phu Xa Coi thốn thức lo âu. Ông bảo nếu trận đánh thắng lợi thì dù trên có kỷ luật ông thế nào ông cũng vui vẻ chấp hành. Ông cầu mong như vậy lắm. Nhưng nếu không thành công, anh em hy sinh đổ máu thì ông ânhận suốt đời! Cuộc đời ông đã trải nhiều cay đắng. Trình độ thấp kém, tính tình bộc trực, chỉ làm chứ không biết nói nên không được lòng cấp trên. Chỉ có lính và những người ở lâu với ông thì quí ông, kính trọng ông! Nhớ có một lần học tập chính trị, với cương vị là Chính trị viên Tiểu đoàn, ông khai mạc. Đứng trên bục ông nói dăm câu ba điều mục đích yêu cầu, rồi ông kết luận: “Nội dung thì rất nhiều, rất quan trọng và thiết thực. Tôi chỉ “nấy” mấy nét như vậy thôi. Sau đây đồng chí trợ lý chính trị sẽ báo cáo nội dung với các đồng chí!…”
Và đau đớn thay, trận tập kích Phu Xa Coi đã diễn ra đúng như ông Soạn đã cảnh báo. Không biết địch có đếm dù pháo sáng hay không? Không ai biết chúng có dùng mấy chiếc dù để bẫy ta hãy không? Điều này chỉ bọn địch mới biết. Chỉ biết rằng, khi 2 phát B40 của ta khai hỏa, tất cả tung lựu đạn – xung phong mới hay toàn bộ chiến hào vành ngoài đã bị chúng lấp đầy đất đá nham nhở, lồng chống. Phía sau là một đường hào mới, với những bao đất, cát chất cao. Chúng cắm một hàng ngang mìn claymore đồng loạt điểm hỏa. Như một cơn lốc, hất tung toàn bộ những gì phía trước. Các đồng chí của ta vừa lao lên đã bị thối bay trong tích tắc.
Đội hình phía sau bị cối 60, đạn DKZ57 – B90 trùm lên. Anh em thương vong vội kéo nhau xuống! Trận đánh kết thúc nhanh chóng.
Liên tiếp những ngày sau, anh em còn lại mò vào tìm đồng đội. Đến chiều muộn ngày thứ tư, tìm thấy Bùi Thành Giả, liên lạc của Đại đội trưởng Lược. Giả bị mìn quạt bay xuống lưng chừng đồi, vách đá dựng đứng, dây leo rậm rạp, nằm thoi thóp, miệng còn gặm chặt thân cây chuối rừng, mút nước. Mạng sườn Giả vỡ toang, bùng nhùng, bốc mùi. Anh em vét ra được cả vốc dòi. Giả được cứu sống. Qua các tuyến, anh về đến Quân y viện 108 mổ lần thứ 3: cắt 1/3 lá phối, gẫy 4 rẻ xương sườn. Sau vài năm điều trị, anh thi đỗ đại học, ra trường về công tác tại thành phố Hải Phòng. Quả thực Bùi Thanh Giả có sức sống phi thường và cái số may mắn không thể nào tưởng tượng nổi. Giờ đây anh có một gia đình đầm ấm, hạnh phúc, con cháu thành đạt. Song khi hỏi về trận Phu Xa Coi, anh lơ tơ mơ, nhớ nhớ quên quên không đầu không cuối!
Sau nhiều ngày tìm kiếm không thấy được ai, mọi người gạt nước mắt quay ra…
Lúc ra đi có 34 anh em thì 21 người bị thương, 11 người nằm lại, liệt sĩ Nguyễn Thắng Hãng đưa được về. Chỉ duy nhất có 1 người không hề hấn gì đó là ông liên lạc già Vũ Quý Bất. Ông Hà Văn Hày Chính trị viên gẫy tay, y tá Ngung mù mắt, y tá Chính cũng bị thương…
Những người nằm lại có Đại đội trưởng, Đại đội phó cùng 9 anh em khác.
Đại đội 2 như bị cơn bão tràn qua xơ xác!
Phó Chính ủy Đặng Ngọc Lâm choáng váng, mặt hốc hác, râu tua tủa. Thủ trưởng tiểu đoàn, trung đoàn và các cơ quan lập tức xuống Đại đội 2 xốc lại đội hình, củng cố tinh thần bộ đội. Không khí u ám, nặng nề.
Ông Soạn ngày ngày cầm điếu cày ra gốc thông già ngồi rít thuốc lào liên tục, mắt vời vợi về Phu Xa Coi xót xa, không nói, không rằng. Ông cố nén không cho ai biết ông đã khóc thương anh em đồng chí của mình như thế nào.
Rất nhiều cuộc họp rút kinh nghiệm ở các cấp đã diễn ra. Ông Soạn im lặng không nói gì. Mãi đến khi có một hội nghị quan trọng, ông mới phát biểu:
– Các đồng chí nên nhớ rằng, đánh nhau với kẻ địch này không phải chuyện đùa. Chúng đâu có ngu như các đồng chí tưởng. Đây là tính mạng, là xương máu bộ đội, không phải cứ hô khẩu hiệu quyết tâm là thắng được. Hỏa lực của nó mạnh, chúng ở trong công sự, ta ở ngoài công sự. Chúng chờ ta đến để đánh, không còn yếu tố bất ngờ nữa rồi. Mấy ông ngồi mãi phía sau mà hô quyết tâm, dễ thế! Phải thương lính chứ?… Nói đến đây cố ông ứ nghẹn, mắt ông hoe đỏ… Đánh địch không chỉ bằng lòng dũng cảm, bằng ý chí, quyết tâm mà còn phải bằng sự thông minh, tỉnh khôn, sáng suốt, quyết đoán. Người xưa từng dạy phải biết địch biết ta… mới thắng lợi được. Đành rằng, trong chiến đấu, không sao tránh khỏi hy sinh mất mát, nhưng phải là sự hy sinh mấtmát ít nhất, để giành thắng lợi to lớn nhất. Tôi hỏi các đồng chí hàng ngày 6 cái dù trắng phớ, lồ lộ trước mắt chúng như thế, tự nhiên mất một cái. Trong khi dân không có, bọn chúng thì không bao giờ lấy dù, vậy thì ai lấy? Đơn giản như vậy mà các vị cứ khăng khăng không có vấn đề gì… quyết đánh cho bằng được?… Không khí Hội nghị chùng xuống, trái đất như ngừng quay!
Sau lần ấy, không thấy ông Soạn bị kỷ luật, mọi người xì xào, ai nấy đều kính nể ông, thương cảm với ông, tiếc cho ông, một con người khắc khổ nhưng tinh tường. Ông được trên điều lên làm Chính trị viên Ban Hậu cần Trung đoàn. Đến năm 1973, ông về nước an dưỡng rồi về hưu với quân hàm vẫn là thượng úy lâu năm.
Lịch sử truyền thống của Trung đoàn Quân tình nguyện 866, của Tiểu đoàn 7 và của Đại đội 2 là những trang sử oai hùng với những chiến công hiển hách, nhưng đã có một “nốt trầm” Phu Xa Coi. Những chiến sĩ Đại đội 2 còn lại lấy ngày 19/4 hàng năm là ngày “giỗ trận” và khắc sâu trong lòng nỗi “Hận Phu Xa Coi”! Ở nơi xa xôi ấy còn 11 đồng đội không về!.
Đào Xuân Chính
