Tháng 6/1971, Mỹ sử dụng quân Thái Lan và quân ngụy Lào từ các vị trí Sảm Thông – Long Chẹng tiến công lấn chiếm vùng Cánh Đồng Chum – Mường Sủi, hòng chiếm đóng lâu dài vùng chiến lược quan trọng này, chia cắt vùng giải phóng Lào, uy hiếp Việt Nam, tạo thế có lợi cho chúng trong cuộc chiến tranh xâm lược Đông Dương. Lợi dụng mùa mưa, đầu tháng 7/1971, địch đã chiếm được Mường Sủi, Phu Keng, Phu Tâng và toàn bộ khu vực Cánh Đồng Chum. Tiếp sau đó, địch tiến công Khang Khay, Xiêng Khoảng, Nọng Pẹt và dự định tiến sát biên giới Việt – Lào, nhưng bị bộ đội Việt Nam và Lào chặn đánh, chúng thiệt hại nặng phải quay về tổ chức phòng ngự giữ Cánh Đồng Chum.
Ta chủ trương mở chiến dịch lớn, mục đích tiêu diệt một bộ phận sinh lực địch, phá vỡ tuyến phòng thủ của địch.
Đợt 1 chiến dịch: Tiểu đoàn tăng 195 được tăng cường cho Trung đoàn bộ binh 174 Sư đoàn 316, Trung đoàn bộ binh 141 Sư đoàn 312. Ý định sử dụng lực lượng của Tiểu đoàn tăng 195 như sau: Đại đội tăng 18 được tăng cường 1 trung đội thuộc Đại đội tăng 9, trang bị 10 xe tăng T34, 3 xe PT76 và 1 xe dắt phối thuộc cho Trung đoàn 141 Sư đoàn 312 tiến công trên hướng chủ yếu. Đại đội tăng 9 trang bị 5 xe tăng T34, 4 xe thiết giáp K63 phối thuộc cho Trung đoàn 174 Sư đoàn 316 tiến công trên hướng bắc Cánh Đồng Chum. Lực lượng dự bị sử dụng Trung đội 3 của Đại đội tăng 18 sẵn sàng đáp ứng các tình huống của trận đánh. Từ khi nhận được nhiệm vụ, Đại đội tăng 9 và 18 bước vào làm công tác chuẩn bị cho trận đánh như: củng cố xe pháo, trinhsát thực địa, hiệp đồng với bộ binh, công binh, ký tín hiệu và hiệp đồng trên sa bàn cát. Yếu tố bí mật nơi đóng quân và hướng tấn công được đặt lên hàng đầu tạo thế bất ngờ để tiến công tiêu diệt địch..
Trên hướng quan trọng (hướng bắc Cánh Đồng Chum)
Mọi công tác chuẩn bị chiến đấu và hiệp đồng đã tiến hành xong, 21 giờ ngày 17/12/1971, Đại đội tăng 9 từ khu vực tập kết chiến đấu tiến vào tuyến điều chỉnh ở nam ngầm Bản Len. Mờ sáng ngày 18/12/1971, pháo binh ta đã đồng loạt nổ súng dồn dập bắn vào Sở chỉ huy của địch và các vị trí đóng quân của GM21 Vàng Pao ở Phai Khanh, Na Mon, Na Hin… Sau khi kết thúc 15 phút pháo bắn mở màn, trên các hướng tiến công bộ binh và xe tăng đồng loạt chiếm lĩnh tuyến xuất phát, xung phong tiêu diệt địch. Từ hướng đông, xe tăng T34 số 411 do Trung đội trưởng Vũ Tiến Căn chỉ huy, Trần Văn Thành lái xe, vừa tiến vừa dùng pháo bắn vào Phai Khanh và dùng súng phun lửa, súng 12,7 ly bắn quét địch, đồng thời bắn pháo hiệu chỉ thị mục tiêu cho 2 xe bọc thép K63 số 093 và 096 đánh thẳng vào Sở chỉ huy GM21 ở Phai Khanh. Hai xe tăng T34 số 404 và 406 tiến sau, tuy bị sa lầy, nhưng đã phát huy hỏa lực tại chỗ bắn vào Na Mon, Na Hin chi viện cho các xe phía trước và bộ binh chiến đấu. Địch hốt hoảng bỏ chạy, xe T34 số 411 và 2 xe bọc thép (093 và 096) lập tức thọc sâu đánh vào Na Mon, Na Hin, bắn đến phát đạn pháo thứ 12 thì một viên đạn ĐKZ 57mm của địch bắn trúng nòng pháo xe T34 số 411. Nòng pháo bị hỏng, xe T34 số 411 liền quay ra kéo xe T34 số 404 và 406 bị sa lầy để kịp vào cùng bộ binh phát triển đánh chiếm các mục tiêu bên trong. Lúc này, bộ binh trên các hướng đã đánh vào Sở chỉ huy GM21 và BS224 của địch. Sau khi làm chủ trận địa, xe tăng và xe thiết giáp tiếp tục chi viện hỏa lực cho bộ binh truy lùng quân địch ở ven suối, phối hợp chặt chẽ với các đơn vị bao vây, đón lõng chặn đánh quyết liệt quân địch ở nam và tây nam Na Mon và Na Hin. Trên hướng đông bắc, trong lúc xung phong xe tăng T34 số 422 đã bị dính 3 quả mìn chống tăng, đồng chí Trưng trưởng xe bị văng ra ngoài, 2 đồng chí pháo thủ số 1 và 2 bị thương nặng, 2 đồng chí lái xe số 1 và số 2 Đinh Thế Hùng và Phạm Văn Sơn hy sinh tại chỗ. Xe tăng T34 số 461 của chính trị viên đạiđội quay lại, vòng theo sườn phải ngã ba Bản Len để vào Na Hin, nhưng xe này cũng bị sa lầy, cách Na Hin hơn 1 km không tham gia chiến đấu được. Khi các đơn vị tiêu diệt xong GM21, bộ binh và xe tăng được lệnh nhanh chóng phát triển sang Bản Xút tiêu diệt GM23 nhưng địch ở đây đã tháo chạy. Trung đoàn trưởng Trung đoàn 174 hiệp đồng với cán bộ xe tăng triển khai chuẩn bị đánh địch tại chỗ. Sáng ngày 20/12/1971, cán bộ Tiểu đoàn tăng 195 gặp trung đoàn trưởng bộ binh nhận kế hoạch hiệp đồng và chuẩn bị trinh sát tiếp khu 5 mỏm đồi Coong Le. Được tin Tiểu đoàn 2 trung đoàn đang đánh chặn địch chạy từ Phu Tôn về hướng 5 mỏm đồi Coong Le, đài quan sát bộ binh báo cáo có 2 máy bay T28 ném bom xuống khu vực 5 mỏm đồi Coong Le. Cấp trên thông báo địch bắt đầu rút chạy khỏi khu vực này và lệnh cho bộ binh và xe tăng truy kích địch. Tiểu đoàn 1 Trung đoàn 174 nhận nhiệm vụ cùng xe tăng nhanh chóng truy kích chặn đánh địch rút chạy từ Phu Keng về Mường Phồn, địch ở Mường Phồn cũng đã tháo chạy. Lập tức một bộ phận bộ binh ta chiếm sân bay. Ở trận địa pháo nam Phu Keng, Tiểu đoàn 1 Trung đoàn 335 nổ súng bắn chặn quân địch phá vây, chạy về phía tây nam, nhưng đang gặp khó khăn. Tiểu đoàn trưởng xe tăng Lê Tịnh hạ lệnh cho 2 xe tăng T34 số 403 và 412 bắn pháo chi viện và dùng 2 xe bọc thép K63 (xe 093 và 096) cơ động theo hướng Tây Bắc, bắn chặn đầu quân địch rút chạy. Hai xe K63 đã bắn rất mãnh liệt làm tan rã đội hình địch, tạo điều kiện cho Tiểu đoàn 1 và Tiểu đoàn 3 của Trung đoàn 335 tiêu diệt 250 tên địch. Riêng 2 xe K63 đã bắn chết 57 tên, trận đánh kết thúc vào lúc 18 giờ 45 phút ngày 20/12/1971. Đại đội 9 đã được lệnh đưa xe về khu vực tập kết phía Đông Phu Huột an toàn.
Trên hướng chủ yếu (hướng nam của chiến dịch)
Đại đội tăng 18 được tăng cường Trung đội tăng 4 thuộc Đại đội tăng 9 trang bị 10 xe tăng T34, 3 xe tăng PT76 và 1 xe dắt có nhiệm vụ phối thuộc cho Trung đoàn 141 Sư đoàn 312 tiêu diệt BC603, trận địa pháo Bản Tôn và Sở chỉ huy hành quân, sau đó cơ động tiêu diệt địch ở Phu Tôn và điểm cao 1281. Mọi công tác chuẩn bị chiến đấu đã xong, các đơn vị đều sẵn sàng nổ súng tiến công quân địch. Ngày 19/12/1971,Trung đoàn 165 đã đánh một trận xuất sắc, tiêu diệt cụm quân địch ở Phu Theng Leng, làm cho quân địch ở Phu Tôn hoang mang, chuẩn bị rút chạy. Trước thời cơ có lợi, Ban chỉ huy Sư đoàn 312 và chỉ huy Tiểu đoàn 195 quyết định cho xe tăng và bộ binh nổ súng tiến công vào đêm 19/12/1971. Vào lúc 18 giờ được lệnh xuất kích, Đại đội tăng 18 từ vị trí tập kết chiến đấu ở Phu Hè vượt qua ngầm Na Nu vào vị trí triển khai chiến đấu. Lúc này trời đã tối hẳn, sau khi pháo binh của ta bắn mở màn 15 phút vào các cứ điểm của địch, từ các hướng 28 chiếc đèn pha của 14 chiếc xe tăng bật sáng, xung phong vào các cứ điểm của địch. Nhiều cứ điểm địch hốt hoảng bỏ chạy, bộ binh ta đã chiếm được một số cụm vòng ngoài.
Sau khi cơ động qua ngầm Bản Thưởng, 2 xe tăng PT76 (515 và 516) bị sa lầy, do đó Trung đội xe tăng PT76 lên chậm. Cối 106,7 mm của địch bắn chặn đường quyết liệt nhưng ta vẫn an toàn. Đến 22 giờ 10 phút đêm 19/12/1971, Trung đội tăng 4 và bộ binh xung phong vào mỏm 1, xe tăng dùng súng phun lửa và hỏa lực trên xe chi viện cho bộ binh tiêu diệt từng hỏa điểm địch và đánh chiếm toàn bộ các vị trí phòng ngự của chúng. Ba xe tăng PT76 (số 514, 515, 516) do công binh Sư đoàn 312 dẫn đường, chi viện cho bộ binh đánh chiếm trận địa pháo, Sở chỉ huy hành quân. Sau khi làm chủ trận địa lúc 23 giờ 10 phút cùng ngày, 3 chiếc xe tăng PT76 được lệnh quay ra đánh địch ở mỏm 3, nhưng cả 3 đều bị dây thép gai cuốn vào bánh chủ động, không tiến lên được, phải đứng tại chỗ dùng hỏa lực chi viện cho bộ binh đánh chiếm mỏm 3.
Trung đội tăng 2 gồm 3 xe T34 và xe chính trị viên đại đội được lệnh đánh vào mỏm 3, nhưng khi đến ngầm Bản Thưởng xe bị sa lầy, đồng chí Huyền – Chính trị viên, Trưởng xe chuyển sang xe đồng chí Đạc, tiếp tục chỉ huy chiến đấu. Đến 2 giờ sáng ngày 20/12/1971, Trung đội xe tăng dự bị gồm 2 xe T34 (số 413, 424) được lệnh xuất kích cùng Tiểu đoàn bộ binh 7 Trung đoàn 209 đánh địch ở Bản Quay. Khi đến ngầm Bản Thưởng, trung đội đã cùng với xe tăng T34 số 448 bị sa lầy vừa được kéo lên, 3 xe đã phát huy hỏa lực bắn áp chế vào đội hình địch sau đó xung phong, chi viện cho bộ binh đánh chiếm BảnQuay. Lúc 6 giờ ngày 20/12/1971, số lớn quân địch ở Bản Quay đã bị tiêu diệt, số còn lại bỏ chạy, ta làm chủ trận địa. Thắng lợi của trận đánh Bản Quay tạo điều kiện thuận lợi cho bộ binh truy kích địch ở Phu Tôn, Phu Tâng.
Trong 48 giờ chiến đấu, trên cả hai hướng chiến dịch, Trung đoàn 174 Sư đoàn 316, Trung đoàn 141 Sư đoàn 312, có Tiểu đoàn tăng 195 phối thuộc đã cùng với các lực lượng khác tiêu diệt và làm tan rã 20 tiểu đoàn địch, thu và phá hủy nhiều vũ khí, khí tài, trang bị khác. Chiến dịch đã hoàn thành nhiệm vụ đề ra, giải phóng Cánh Đồng Chum, một địa bàn chiến lược quan trọng. Thắng lợi của chiến dịch đã tạo ra cục diện mới, so sánh lực lượng có lợi cho cách mạng Lào, thu hút chủ lực địch tập trung ở Cánh Đồng Chum – Long Chẹng, tạo điều kiện cho ta và bạn đẩy mạnh hoạt động trên các hướng khác, giải phóng nhiều vùng đất đai rộng lớn.
Đợt 2 chiến dịch: Trận đánh giải phóng Sảm Thông
Sau khi ta giải phóng hoàn toàn Cánh Đồng Chum, buộc địch phải rút về phòng ngự tại Sảm Thông – Long Chẹng, củng cố lực lượng chuẩn bị tiến công chiếm lại Cánh Đồng Chum vào mùa mưa năm 1972.
Vào đợt 2, ta tiến công Sảm Thông – Long Chẹng. Đây là vùng rừng núi trùng điệp, sào huyệt của Vàng Pao. Lực lượng địch ở Sảm Thông có 8 tiểu đoàn quân ngụy Lào và quân Thái Lan. Chúng bố trí làm 3 cụm cứ điểm lớn trên các đỉnh núi cao: dãy núi Vành Khăn có BC610 và BV24. Trên điểm cao 1476 và 1468 có BC606 và NC607, số địch còn lại đóng rải rác trên dãy núi 1.300, bảo vệ phía tây nam Sảm Thông. Do được xây dựng từ lâu nên các căn cứ của địch đều có hệ thống công sự tương đối vững chắc. Khi bị tiến công, địch được pháo binh từ Long Chẹng và không quân Mỹ từ Viêng Chăn và Thái Lan chi viện. Dựa vào hệ thống phòng thủ kiên cố và địa hình hiểm trở, địch cho là ta không thể triển khai được lực lượng lớn, càng không thể đưa được xe tăng, pháo lớn vào Sảm Thông – Long Chẹng này.
Ngày 2/3/1972, Tiểu đoàn tăng 195 theo lệnh của Mặt trận, đã vào đến địa điểm tập kết chiến đấu ở khu vực Xao Phan, Hin Tặng, cáchSảm Thông 6 km đường chim bay. Theo kế hoạch tác chiến, Tiểu đoàn 195 phối thuộc cho 2 trung đoàn bộ binh (141 và 165) tiêu diệt địch ở cụm 2, sau đó phát triển sang cụm 3. Giải quyết xong quân địch ở Sảm Thông, Tiểu đoàn tăng 195 cùng Sư đoàn 312 và Sư đoàn 316 đánh địch ở Nậm Cha, tây bắc Long Chẹng và phát triển vào Long Chẹng. Để đưa xe tăng vào chiến đấu ở Sảm Thông, công binh của chiến dịch và công binh của các sư đoàn, công binh của xe tăng và bộ binh phải mở một đoạn đường dài hơn 10km vượt qua nhiều núi cao hiểm trở, có đoạn phải vượt qua đỉnh cao 1.800m.
Đêm ngày 5/3/1972, Tiểu đoàn xe tăng 195 tổ chức cho 2 xe tăng T34 vượt đỉnh 1.800m nhưng không leo qua được vì dốc ở đây quá lớn. Ngay đêm đó, cán bộ xe tăng và công binh tổ chức rút kinh nghiệm, thống nhất tiếp tục bạt đường, hạ thấp độ đốc. Ban chỉ huy Sư đoàn 312 huy động lực lượng bộ binh, chuẩn bị cọc gỗ đóng xuống mặt dốc để tăng sức bám cho xe tăng. Đêm 6/3/1972, Tiểu đoàn tăng 195 lại tổ chức cho xe tăng vượt dốc 1.800 nhưng lần này cũng chỉ lên được 3 xe thiết giáp K63: xe 036 do Hoàng Bá Tặng lái, xe 093 do Trung đội trưởng Nguyễn Huy Đạt làm Trưởng xe, xe 096 do Đặng Minh Hữu lái xe, Nguyễn Đức Thuật làm Trưởng xe và xe kéo tăng số 818 do lái chính Lê Thành, Trưởng xe đồng chí Phạm Ngọc Ngần – Đại đội phó kỹ thuật phụ trách. Xe tăng T34 không vượt dốc được mặc dù đã được chuyển hết số đạn pháo ra ngoài. Ngày 9/3/1972, cán bộ xe tăng đề nghị với Sư đoàn trưởng Sư đoàn 312 và Bộ Tư lệnh chiến dịch cho sửa một đoạn đường ở đông bắc cụm 1 để đưa xe tăng vào bắn ngắm trực tiếp, chi viện cho bộ binh xung phong. Ý kiến được chấp nhận, Sư đoàn trưởng Sư đoàn 312 sử dụng một tiểu đoàn công binh cấp tốc mở đường và đào công sự bắn cho xe tăng ngay trong đêm. Ngày 10/3/1972, theo đường mới mở, Trung đội tăng 1, Đại đội tăng 18 gồm 3 xe T34 (409, 406, 403) xuất phát từ Xao Phan vào chiếm lĩnh trận địa bắn ở Xa Nóc. Đêm đó, các chiến sĩ bộ binh của hai trung đoàn (141, 165) tiến sát hàng rào địch, chuẩn bị trận địa bao vây tiến công.
7 giờ ngày 11/3/1972, Sở chỉ huy Sư đoàn 312 ra lệnh nổ súng, cửa mở trên các hướng được mở thông ngay từ phút đầu của trậnđánh. Riêng mũi đột kích chủ yếu trên hướng chủ yếu, sau 60 phút vẫn chưa mở được cửa. Trước tình hình đó, Tư lệnh Sư đoàn ra lệnh tập trung hỏa lực pháo binh, pháo xe tăng bắn cấp tập để mũi đột kích chủ yếu mở cửa. Cùng với hỏa lực pháo binh, 3 xe tăng T34 (409, 406, 403) ở trận địa Xa Nóc phát huy sức mạnh của hỏa lực pháo bắn thẳng, chi viện cho bộ binh tiến công cụm địch ở điểm cao 1476, 1468. Từ 8 giờ đến 11 giờ ngày 11/3/1972, ba xe tăng T34 đã bắn 55 phát đạn pháo 85mm, phá nhiều công sự địch, tạo điều kiện thuận lợi cho bộ binh xung phong vượt qua cửa mở, vào chiếm lĩnh trận địa địch.
Ngày 18/3/1972, Tiểu đoàn 195 sử dụng 3 xe thiết giáp K63 (036, 093, 096) và xe kéo tăng số 818 phối thuộc cho Trung đoàn bộ binh 141, tiến công tiêu diệt địch đóng trên dãy đồi Vành Khăn, gồm 5 mỏm nối liền nhau. Xe kéo tăng và xe thiết giáp chia làm 2 mũi, vượt qua sân bay Sảm Thông, đột kích vào dãy đồi Vành Khăn. Cách cứ điểm địch 500m, xe K63 số 096 bị mìn đứt xích, lái xe Đặng Minh Hữu hy sinh, Trưởng xe, Trung đội phó Nguyễn Đức Thuật dùng súng 12,7mm bắn mãnh liệt vào sân bay cho các xe bạn xung phong. Tại mỏm hai, hai xe thiết giáp của ta đột phá vào cổng chính. Địch phát hiện không phải là xe tăng, lại không có bộ binh phía sau nên đã ngoan cố chống cự. Chúng xông ra bám vào thành xe K63 số 093, Trung đội trưởng Nguyễn Huy Đạt chỉ huy 8 chiến sĩ trong xe bất ngờ mở nắp xe, dùng các loại súng bộ binh và lựu đạn diệt địch. Địch bị tiêu diệt một số, số còn lại bỏ chạy. Xe K63 số 036 xông ra chặn đường, vừa lúc Tiểu đoàn bộ binh 3 kịp vận động lên phối hợp, diệt và bắt sống 130 tên địch. Trong trận này, Chính trị viên Đại đội Đặng Văn Huyền, người chỉ huy chung của trận đánh đã anh dũng hy sinh trước giờ chiến thắng.
Tại mỏm 3, xe kéo tăng 818 do Đại đội phó kỹ thuật Phạm Ngọc Ngần chỉ huy, nhanh chóng đột phá qua hai lớp rào kẽm gai dùng xích sắt chà sát công sự địch và dùng súng 12,7mm bắn mạnh vào các ổ đề kháng của chúng, chi viện cho bộ binh xung phong. Một quả đạn DKZ của địch bắn trúng nắp xe kéo tăng 818, đồng chí Phạm Ngọc Ngần và lái chính Lê Thành bị thương. Tuy bị mảnh đạn bắn vào mắt nhưng đồng chí Phạm Ngọc Ngần vẫn giữ vững vị trí chỉ huy, động viên anhem tiếp tục chiến đấu và cử lái phụ Vũ Khắc Hiếu thay thế, tiếp tục lái xe tiến lên tiêu diệt địch. Các mũi xung kích của bộ binh xông lên, cùng xe kéo tăng diệt hết quân địch ở mỏm 3 và tiếp tục phát triển sang mỏm 4. Địch ở mỏm 4 tháo chạy sang mỏm 5. Xe kéo tăng đứng tại chỗ dùng súng máy 12,7mm chi viện cho bộ binh đánh chiếm mỏm 5 và mỏm 1.
Trận đánh kết thúc thắng lợi, xe kéo tăng, xe thiết giáp cùng với bộ binh tiêu diệt và bắt hơn 500 tên địch, cùng toàn bộ số vũ khí và trang bị kỹ thuật ở Sảm Thông, số địch còn lại tháo chạy vào rừng, bị các mũi đón lõng của bộ binh ta bắt gọn. Trên đường rời khỏi trận địa, xe kéo tăng 818 bị 5 máy bay T28 địch ném bom đánh chặn. Trưởng xe Phạm Ngọc Ngần động viên lái xe Vũ Khắc Hiếu bình tĩnh điều khiển xe, vòng tránh suốt 30 phút. Khi trời tối hẳn, máy bay T28 không còn hoạt động được, Vũ Khắc Hiếu đã đưa xe 818 với đầy đủ thương binh trong xe về vị trí an toàn. Trong trận này đồng chí Tiểu đoàn trưởng Lê Tịnh cùng tổ đài đứng chỉ huy trên Hang Nước bị máy bay T28 đánh bom trúng cửa hang, đồng chí đã hy sinh, đồng chí Nguyễn Đức Cường lên thay đồng chí Lê Tịnh, tiếp tục chỉ huy bộ đội xe tăng, thiết giáp chiến đấu.
Suốt quá trình phát triển chiến dịch, ở phía đông bắc cụm 1, lúc một giờ ngày 30/3/1972, theo đường cơ động do công binh mở, hai xe tăng T34 (653, 453) của Đại đội 9 phối thuộc cho Tiểu đoàn bộ binh 4, Trung đoàn 165 tiến công cứ điểm địch ở Nậm Cha trong khu vực Long Chẹng. Nhưng khi đến cách cứ điểm 100m thì xe tăng đụng phải mìn địch nên chỉ dùng pháo bắn chi viện cho bộ binh đánh chiếm Nậm Cha. Đến đây, Tiểu đoàn tăng 195 đã hoàn thành nhiệm vụ ở Sảm Thông, góp phần vào thắng lợi chung của chiến dịch.
Đại tá Trần Văn Vụ
